رؤیای ناتمام

«رؤیای نیمه شب» تازه‌ترین سریال تاریخی پخش شده در تلویزیون است که مورد توجه قرار گرفت و بحث‌هایی را هم برانگیخت. این مجموعه که با مشارکت سازمان «اوج» تولید شد، قرار بود در شبکه نمایش خانگی منتشر شود، اما درنهایت روی آنتن شبکه سه سیما رفت. «رؤیای نیمه شب» مضامینی، چون عشق، تاریخ سلطه مغولان بر ایران و جهان اسلام، وحدت شیعه و سنی، نفوذ دشمنان و عملیات تخریبی یهودیان علیه مسلمانان، مبارزه با ظلم و جور و همچنین مهدویت و امام زمان (عج) را دستمایه قرار داده است. این سریال از قصه‌ای با کشش متناسب و تصاویر و صحنه‌هایی استاندارد برخوردار است و درمجموع، کار بدی از آب درنیامده است؛ اما درباره آن نکاتی گفتنی است!

آثار تاریخی در حوزه نمایش و درام، به خودی خود جاذبه بالایی دارند؛ به شرط ساخت قوی و روایت صحیح! در طول تاریخ سینما و تلویزیون، کمتر پیش آمده که یک فیلم یا سریال، با قوت و قدرت در ژانر تاریخی ساخته شود و به نمایش دربیاید، اما جلب توجه نکند. فیلم «الرساله» ساخته ماندگار «مصطفی عقاد» که در ایران با نام مبارک «محمد رسول الله (ص)» شناخته می‌شود، هنوز که هنوز است بعد از گذشت نیم قرن دلبری می‌کند. هر سال، بخشی از آثار پرمخاطب و تأثیرگذار در سینما و تلویزیون جهان، در ژانر تاریخی‌ـ حماسی یا تاریخی‌ـ مذهبی قرار دارند. در کشور خودمان نیز محبوب‌ترین آثار تصویری، سریال‌هایی، چون «یوسف پیامبر» و «مختارنامه» هستند که هر دو نیز آثاری در ژانر تاریخی‌ـ مذهبی قلمداد می‌شوند. بنابراین، آثاری از این دست کمتر نیازمند دستاویز قرار دادن عناصر موصوف به جاذبه کاذب هستند. فیلم‌های تاریخی به سفر به زمان شباهت دارند و همین که مخاطب موقع تماشا می‌پندارد که به صد‌ها و ده‌ها سال قبل بازگشته و با حوادث و آدم‌های واقعی همراه شده است، برایش حائز نوعی شگفتی و لذت است. به ویژه اگر بازسازی تصاویر دوران و قرون سابق با جلوه‌های ویژه محیرالعقول و ساخت نبرد‌های سهمگین و طراحی فضا و مکان‌های چشم‌نواز توأم باشد، اثر تاریخی، فراتر از شگفتی، اسباب حیرت می‌شود. اگر در پرداخت روایت‌های تاریخی نیم‌نگاهی به مسائل روز هم شود، جذابیت این آثار دوچندان می‌شود. در «رؤیای نیمه شب» هم به موضوع نفوذ و نقش مخرب برخی یهودیان برای ایجاد اختلاف و فتنه بین مسلمانان توجه شده است که به نوعی، مسئله امروز هم هست.

از این رو، متوسل شدن به مسائلی، چون عشق‌های چند ضلعی و رقابت‌های عاشقانه در سریالی، چون «رؤیای نیمه شب» الزامی نداشته است. هر چند نمایش چنین موضوعاتی می‌تواند بخشی از یک درام تاریخی هم باشد، اما واقعیت این است که در این سریال، گرایش به چنین مسائلی، پررنگ و غلیظ و فراتر از نیاز انجام شده است؛ درست به سبک سریال‌های ترکیه‌ای! طراحی موقعیت‌هایی، چون تعرض و تجاوز و ناز و نیاز بیش از حد زنان درمقابل مردان، از دیگر مسائلی است که در فرهنگ ما جایگاه چندانی ندارد و از آثاری در تعارض با فرهنگ گرته‌برداری شده‌اند.

«رؤیای نیمه شب» با اقتباس از رمانی به همین نام، با محوریت عشق پسر اهل سنت و دختری علوی (شیعه) ساخته شده است. در رمان «رؤیای نیمه شب» نوشته حجت‌الاسلام مظفر سالاری این عشق زمینی زمینه‌ساز عشقی معرفتی و آسمانی است و در بطن آن، موضوع راهبردی وحدت مذاهب اسلامی نیز تجلی یافته است. در این رمان که از آثار ادبی پرفروش متأخر در ایران است، ارتباطات عاطفی زن و مرد به هیچ وجه شباهت و رنگی از جاذبه کاذب ندارد، چون فضاسازی کتاب، تماماً معنوی و قدسی است. «رؤیای نیمه شب» راوی قصه‌ای افسانه‌وار، اما برخاسته از واقعیت در عصر ایلخانیان و شهر حله در عراق است. هاشم جوان زرگر بعد از روبه‌رو شدن به همبازی دوران خردسالی‌اش ریحان دلداده او می‌شود؛ اما تفاوت مذهبی دو خانواده، مانع محکم سر راه وصال آنهاست. اما این عشق سبب آگاهی جوان زرگر با آرمان‌ها و عقاید شیعی می‌شود و او را به یک سفر معنوی و عرفانی می‌برد. رمان، از رویکردی آخرالزمانی مطابق اعتقادات اسلامی و شیعی هم برخوردار است و بخشی از ماجرا با مهدویت و انتظار گره خورده است؛ اما در سریال اقتباس شده به کارگردانی حسن آخوندپور، این عشق بیشتر جذبه‌ای زمینی و فارغ از جنبه عرفانی و معنوی یافته است؛ علاوه بر آن، تمایلات عاطفی در این سریال، به سبک نمونه‌های ترکیه‌ای، به دو یا سه نفر محدود نیست و چند مثلث عشقی در آن با هم تلفیق شده‌اند، آنچنان که اگر فتاح (پسر زرگر اهل سنت) عاشق تلما (دختر شیعه) شده است، تلما هم ابتدا ظاهرا علاقه‌مند به جوانی زندانی به نام حمود است که بعدا معلوم می‌شود برادر تلماست! از آن طرف هم فتاح، ابتدا مورد علاقه هیام دختر حاکم شهر است و هیام خودش معشوق سوبیتا فرمانده نظامیان شهر است. هر چند باز در ادامه معلوم می‌شود معشوق اصلی هیام، حمود است، در شرایطی که در ابتدا هیام هر کاری برای نزدیک کردن فتاح به خود می‌کرد! برخلاف رمان، در سریال «رؤیای نیمه شب» ماجرا‌های عاشقانه در سطح جاذبه کاذب باقی مانده‌اند و راهی به آسمان نمی‌یابند؛ یعنی برعکس کتاب هدف اقتباس، در این سریال عشق به دختر علوی زمینه‌ساز تحول فکری و معنوی پسر نمی‌شود.

همچنین نوع طراحی کاخ و خانه‌ها و لباس کاراکتر‌ها بیش از آنکه یادآور عصر تاریخی به تصویر درآمده باشد، به آثاری، چون «حریم سلطان» شباهت دارد. برای نمونه، به لباس و پوشش آدم‌ها دقت کنید؛ این حجم از زرق و برق و تمیزی در البسه افرادی متعلق به آن دوره تاریخی آن هم در عراق (شهر حله) دور از واقع و باورناپذیر است. نمایش بانوانی با این حجم از آرایش و بزک در کوچه و معابر شهر حله در ۵۰۰ سال قبل، تصنعی به نظر می‌رسد. همین امروز در قرن ۲۱ هم پوشاک و ظاهر مردم در بسیاری از نقاط غرب آسیا، ساده است!

به همین دلایل، سریال «رؤیای نیمه شب» با تنظیم محتوای عمیق‌تر به ویژه در زمینه مسائل عاشقانه و روابط بین افراد و آدم‌ها و تقویت روایت، می‌توانست به اثری ماندگار و جریان‌ساز در تاریخ تلویزیون ایران و حتی جهان اسلام تبدیل شود؛ اما اشکالات و ضعف‌هایی که به آنها پرداختیم، موجب شدند تا تبدیل این سریال به یک اثر معرفتی و امام زمانی به یک رؤیای ناتمام شباهت یابد!