سوغات «بریکسی» از هندوستان

علی میرزامحمدی

هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی نو، فراتر از یک نشست دیپلماتیک مرسوم، تلاشی برای تثبیت «توازن قدرت» در جهانی است که گویی بیش از هر زمان دیگری در حال پوست‌اندازی از نظام تک‌قطبی به سوی یک واقعیت «چندقطبی» است. برای جمهوری اسلامی ایران، این سفر سه روزه، نه فقط یک حضور تشریفاتی، بلکه تلاشی برای عبور از حصار انزوا و بازتعریف جایگاه خود در ائتلاف‌های نوین غیرغربی بود.
آنچه در دهلی نو به وضوح شنیده شد، صدای مشترک اعضا علیه «یکجانبه‌گرایی» بود. سخنان رئیس‌جمهور روسیه درباره افول نظام تک‌قطبی و تأکید معاون وزیر خارجه هند بر این نکته که «یکجانبه‌گرایی ناقض حقوق بین‌الملل است»، نشان می‌دهد بریکس دیگر تنها یک نام تجاری اقتصادی نیست، بلکه در حال تبدیل شدن به یک «نهاد سیاسی-حقوقی» برای به چالش کشیدن هژمونی غرب است. ایران با پیگیری موضوعاتی چون مقابله با تحریم‌های غیرانسانی و لزوم مصونیت زیرساخت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای از هرگونه حمله، در واقع سعی داشت «گفتمان امنیت ملی» خود را به «گفتمان امنیت بین‌المللی» ارتقا دهد.
در حاشیه این هیاهوی سیاسی، بازدید رئیس‌جمهور از سرسرای ایرانی دوران فتحعلی‌شاه قاجار در کاخ ریاست‌جمهوری هند، جلوه‌ای دیگر از روابط دو کشور را عیان کرد. این بنا، نه صرفاً یک اثر معماری، بلکه «سفیر خاموش» نفوذ فرهنگی و هنری ایران در قلب شبه‌قاره است. چنین آثاری نشان می‌دهند پیوندهای ایران و هند، بسیار عمیق‌تر از قراردادهای کاغذی و معادلات کوتاه‌مدت اقتصادی است. سرسرای قاجاری، نمادی از «دیپلماسی تمدنی» است که در آن، هنر پیش از سیاست، مرزها را درنوردیده و در ذهن و ضمیر هند جای گرفته است. این ریشه‌های فرهنگی، شالوده‌ای استوار برای بازسازی اعتماد سیاسی و توسعه‌ روابط در بستری پایدارتر است.
در کنار این پیوند تمدنی، رویکرد «تنش‌زدایی فعال» در دیدارهای دوجانبه با رؤسای جمهور روسیه، چین، مصر و ولیعهد ابوظبی، کاملاً مشهود بود. توافق بر سر «کنار گذاشتن گذشته» با امارات و اهدای «شال محبت» به رئیس‌جمهور، مؤید آن است که ایران در حال بازگشت به میزهای مذاکره در ساختاری است که در آن «متغیرهای قدرت» به نفع بلوک جنوب جهانی در حال چرخش است. آمادگی چین برای ایفای نقش میانجی‌گرانه، هرچند به‌عنوان یک «فرآیند تدریجی» نگریسته می‌شود، اما نشان‌دهنده اراده‌ای نو برای مدیریت بحران‌های منطقه است.
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فنی این اجلاس، تأکید همه‌جانبه بر تقویت «ارزهای ملی» در معاملات تجاری بود. اگرچه رؤیای یک ارز واحد بریکسی هنوز در دوردست قرار دارد و تحلیلگران (مانند گزارش الجزیره) از شکاف‌های میان ادعای استقلال و وابستگی ساختاری به دلار سخن می‌گویند، اما همین توافق جمعی، گام نخستین برای ایجاد یک «بلوک اقتصادی خودمختار» است. بازگشت متخصصان «روس اتم» به نیروگاه بوشهر در حاشیه این اجلاس نیز، نشان داد که بریکس برای ایران، صرفاً یک تریبون سیاسی نیست؛ بلکه می‌تواند موتور محرکه‌ای برای تأمین زیرساخت‌های حیاتی باشد.
اگر بخواهیم سوغات دهلی را در یک جمله خلاصه کنیم، آن «امید به خروج از انجماد دیپلماتیک» است. بریکس به ایران این فرصت را داد که در کنار قدرت‌های نوظهور، بار دیگر صدای خود را به عنوان یک کنشگر غیرقابل‌حذف در خاورمیانه تثبیت کند. با این حال، باید هوشیار بود؛ همان‌طور که نیویورک تایمز اشاره کرده، بریکس سازمانی است که بر اساس «منافع ملی» اعضایش حرکت می‌کند و نمی‌توان انتظار داشت که این ائتلاف، همواره به عنوان یک سپر دفاعی مستقیم در برابر تنش‌های امنیتی ایران عمل کند.
سوغات دهلی برای ایران، «فرصت تنفس» در فضای چندجانبه‌گرایی بود؛ اکنون هنر دستگاه دیپلماسی است که چگونه این «امکان» را به «توانمندی» بدل کند. جهان در حال بازآرایی است و ما باید بتوانیم با تکیه بر همان «ریشه‌های تمدنی» که در دهلی دیدیم و واقع‌گرایی سیاسی که در بریکس تمرین کردیم، از طوفان‌های پیش رو عبور کنیم.

میانجیگری چین؛ انگیزه‌ها و اهرم‌های جدید

‌محمد‌حسین عمادی

غلامرضا بنی اسدی 

از خون جوانان وطن لاله رمیده؟

گزینش رنج در ونیز و یک تجارت ظاهراً موفق

سجاد نوروزی

درباره‌ اتفاقی که ظاهری هنری دارد و این روزها در ونیز رخ داده، حرف ‌و حدیث و گفتار زیاد است. من در این نوشتار مجمل، بنای این را ندارم که در باب نفس این رخداد حرفی بزنم.
خیلی وقت است که این‌ گونه رخدادها و این ‌گونه شوها، یک عمر مشخص، یک مصرف مشخص و یک زمان مشخص دارند. هیچ ‌گاه به‌عنوان یک واقعه‌ تاریخی ثبت نخواهند شد؛ چون پایه و اساسی در تاریخ ندارند. تاریخ را با «پرسونال برندینگ» نمی‌شود روایت کرد. تاریخ را کنش‌های هدفمند و آگاهانه می‌سازد، نه کنش‌هایی که معطوف به شو تجاری، شخصی‌سازی و گزینش رنج مردمان است.
مردم ایران طی سال‌ها با رنج‌های مختلفی مواجه شده‌اند و رنج‌های متنوعی بر آن‌ها حادث شده است. همان ‌طور که هجدهم و نوزدهم دی داغدار شدند، در جنگ هم داغدار بودند. نمی‌توان یک وجه رنج را گرفت و وجه دیگرش را نادیده گرفت. هر کس این کار را بکند، اول از همه به کشور خودش، دوم از همه به مردم خودش و سوم از همه به رنج مردم خودش خیانت کرده است؛ این سومی خیلی وحشتناک‌تر از خیانت اول است.
خیانت به کشور را می‌شود با بازگشتی اصلاح کرد. در خیانت به مردم می‌شود تجدیدنظر کرد؛ ولی خیانت به رنج مردم را نمی‌شود با هیچ عذرخواهی یا حتی گذشتی نادیده گرفت.
آن چیزی که در ونیز اتفاق افتاد، نوعی ‌«پرسونال برندینگ» بود برای مسیری که کاملاً از لحاظ مالی و اقتصادی شبهه‌ناک است و ما می‌دانیم در پس پرده چه گذشته است. می‌دانیم که چگونه پروانه‌ ساخت گرفته، می‌دانیم که چگونه به ونیز راه پیدا کرده، می‌دانیم چگونه تهیه‌کننده‌اش عوض شده، سابقه کارگردانش و تک‌تک عواملش را در آنجا می‌شناسیم.
آن نطق غرایی که درباره‌ مردم ایران در ونیز قرائت شد، سخن جامعه‌ هنری ایران که سهیم در رنج این مردم بودند، نبود. یک پرسونال برندینگ هدایت‌شده بود که ما نمونه‌اش را در سال‌های اخیر زیاد دیده‌ایم.
فرقی نمی‌کند؛ برخی در داخل، با پول نهادهای حاکمیتی بخواهند برای خودشان ژست انقلابی بگیرند و برخی هم بخواهند در خارج، با فاندهای رنگارنگ خارجی برای پرسونال برندینگ خودشان تبلیغات کنند و نهایتاً آن چیزی را بدست بیاورند که به قول ادبیات قدیم و کلاسیک ایران، چند سکه‌ زر است.
شما تاریختان گذشته است. شمایی که با رنج مردم تجارت می‌کنید، با رنج مردم سعی می‌کنید پرسونال برندینگ کنید و با رنج مردم تجارت می‌کنید، تاریختان گذشته است.
شما فراموش می‌شوید. تاریخ شما را فراموش می‌کند. تاریخ به شما اعتنایی نمی‌کند؛ چون هیچ ‌گاه کنشگر مدنی و کنشگر اصیلی نبوده‌اید. همیشه کنش‌هایتان تابعی از تجارتی بوده است که دارید می‌کنید و برای شما آن پول اصل است.
پولی که بخواهد با تزویر و نقاب و تقلب از سیاست یا هنر دربیاید، گاهی اوقات پول کثیفی است؛ چون در آن تقلب صورت گرفته است. وقتی شما با تقلب هنری بخواهید پول دربیاورید یا با تقلب سیاسی بخواهید پول دربیاورید، شیوه‌ای بسیار شبهه‌دار و کثیف است و خیانت به مردم.
بنابراین، ارزشش را ندارد بیشتر از این بنویسم. منتها این چند خط فقط برای این نوشته شد که یادآوری کنم ما آدم‌های «نفهمی» نیستیم. ما شماها را می‌شناسیم، عقبه‌تان را می‌شناسیم، می‌دانیم چگونه سر برآوردید، از کجا سر درآوردید، از کجا فاند گرفتید؛ چه داخل باشید، چه خارج. شمایان دیگر ماهیتتان آشکار است.

حنیف غفاری

 رئیس‌جمهور متوحش آمریکا در تازه‌ترین مواضع خود شدیدا به ولودیمیر زلنسکی، مهره بازی واشنگتن در کی‌یف تاخت و مدعی شد: زلنسکی باید حمله به تأسیسات تولید و پالایش سوخت دیزل در روسیه را متوقف کند، چرا که باعث ایجاد کمبود سوخت دیزل شده است. این وضعیت (بحران انرژی و افزایش قیمت سوخت) ناشی از خاورمیانه نیست، بلکه نتیجه چیزی است که میان روسیه و اوکراین در حال رخ دادن است.
مساله ساده است: ترامپ تروریست در صدد مخابره آدرس انحرافی و نشانه دروغینی است که در قالب آن، قصور مطلق خود در شکل‌گیری بحران سوخت در آمریکا را نادیده انگاشته و آن را به عاملی غیر از جنگ ناجوانمردانه علیه جمهوری اسلامی ایران مرتبط کند! تلاش مضحک وی نه‌تنها از سوی افکار عمومی دنیا مورد پذیرش قرار نمی‌گیرد، بلکه نقطه آشکارساز «گریز ناگزیر» رئیس جنایتکار دولت آمریکا نسبت به تله خودساخته‌ای است که در آن گرفتار شده. متوهمی مانند ترامپ که نمی‌خواهد مسؤولیت شکست خود را بپذیرد، معمولا به وارونه نمایی واقعیت رو می‌آورد. او می‌کوشد افکار عمومی داخلی و بین‌المللی را قانع کند بحران موجود، نه نتیجه تصمیم‌های او، بلکه حاصل شرایط پیش‌بینی‌ناپذیر یا حتی خطاهای دیگران است! در چنین وضعیتی، «آدرس غلط دادن» به یک تاکتیک روانی تبدیل می‌شود.
نخستین ریشه مواضع اخیر ترامپ، ترس از فروپاشی تصویر ذهنی یک سیاستمدار از «خود» است. در این شرایط، ذهن رئیس‌جمهور آمریکا به سازوکارهای دفاعی و پرخاشگرانه متوسل شده است. انکار، فرافکنی، توجیه و انتخاب گزینشی اطلاعات مهم‌ترین این سازوکارها هستند. ترامپ به جای طرح این پرسش که کدام تصمیم من به این وضعیت منجر شد؟ می‌پرسد چه کسی را می‌توان مسؤول این شکست معرفی کرد؟ به این ترتیب، مساله از حوزه مسؤولیت به حوزه اتهام منتقل می‌شود!
یکی دیگر از ریشه‌های روانی این وارونه‌نمایی، ترس از تحقیر است. شکست برای برخی سیاستمداران تنها از دست دادن قدرت نیست، بلکه نوعی بی‌آبرویی عمومی و تاریخی است. آنان نگرانند اعتراف به خطا، نشانه ضعف تلقی شود و رقبای‌شان آن را به دستمایه‌ای برای تحقق شکست نهایی و هویتی آنان مبدل کنند. از این منظر، انکار شکست نوعی سپر روانی است؛ هر چند در بلندمدت، هزینه‌های آن بسیار سنگین‌تر خواهد بود. عامل دیگر، گرفتار شدن در «اتاق پژواک» است. سیاستمدارانی که اطراف خود را با مشاوران همفکر و رسانه‌های حامی پر می‌کنند، کمتر با روایت‌های مخالف مواجه می‌شوند. آنان به‌تدریج میان واقعیت و تصویری که دستگاه تبلیغاتی‌شان تولید می‌کند، فاصله نمی‌گذارند. پیت هگست، وزیر جنگ و مارک روبیو، وزیر خارجه آمریکا هر دو نقش پررنگ و بسزایی در این تصویرسازی کاذب ایفا می کنند. ترامپ نیز بنا بر تجویز این دو حامی خود، گزاره های انتزاعی ساخته و پرداخته آنها را با جملات و عبارت‌های گوناگون بازنشر می‌کند.
در سطح راهبردی، ارائه آدرس غلط و دروغین توسط یک سیاستمدار، معمولا با هدف حفظ جایگاه حداقلی وی انجام می‌شود. این روند با توجه به پیش رو بودن انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا و کاهش تصاعدی محبوبیت ترامپ و حزب جمهوری‌خواه نزد افکار عمومی آن کشور بیشتر قابل توجیه است. افکار عمومی آمریکا به‌وضوح دریافته بحران‌های جاری در حوزه انرژی و اقتصاد، منبعث از شکست آمریکا در جنگ غیرضروری علیه ایران است. در چنین وضعیت بغرنجی، «خوانش وارونه از علت وقوع بحران» به دغدغه حیاتی کاخ سفید تبدیل شده است.
در این میان نکته دیگری نیز وجود دارد که نمی‌توان از آن غفلت ورزید. سیاستمداری که نمی‌تواند فورا بحران را حل کند، با تولید روایت‌های انحرافی می‌کوشد فضای عمومی را از مطالبه پاسخ روشن دور نگاه دارد. بنابراین ارائه آدرس‌های غلط  در عرصه سیاست معمولا از الگوهای مشخصی پیروی می‌کند. ترامپ در شرایط کنونی، تلاش می‌کند نسبت میان علت و معلول را جابه‌جا کند. چرخه و مراحل این روند مشخص است: سیاستمدار ابتدا تصمیمی می‌گیرد، سپس پیامد آن ظاهر می‌شود اما در روایت رسمی، پیامد بحران به عنوان علت تصمیم معرفی می‌شود. برای مثال، تصمیمی که موجب بی‌ثباتی شده، در واکنش به «شرایط بی‌ثبات» توجیه می‌شود.
ترامپ در این چرخه، دیواری کوتاه‌تر از دیوار زلنسکی پیدا نکرده! دلقک/ رئیس‌جمهور اوکراین تبدیل به مهره سوخته‌ای شده که سران کاخ سفید و حتی اعضای ارشد ناتو، به‌زودی ناچار به قربانی ساختن وی خواهند بود. در چنین موقعیتی، برای رئیس‌جمهور آمریکا تفاوتی ندارد مرگ سیاسی زلنسکی چگونه و با چه شدت و حدتی رخ دهد! ترامپ به هر دری می‌زند تا آثار و تبعات عینی و ملموس شکست در برابر «ایران مقتدر» را نزد افکار عمومی دنیا انکار کند اما این روایت‌سازی وی حتی از سوی هم‌حزب‌های جمهوری‌خواه و طرفداران جنبش «ماگا» نیز مورد پذیرش قرار نگرفته است. رئیس‌جمهور آمریکا لحظه به لحظه بیشتر در باتلاقی که به دست خود ایجاد کرد، فرومی‌رود. مرگ سیاسی ترامپ اگر از مرگ سیاسی زلنسکی دردناک‌تر نباشد، قطعا راحت‌تر نخواهد بود.