اصلاح تصویرآدم خوب!

در ایام میلاد باسعادت امام حسن عسکری (ع)، یکی از بهترین راه‌های بزرگداشت مقام آن حضرت، تأمل در سخنی باشد که معیار‌های متفاوتی برای شناخت انسان‌های برتر به ما ارائه می‌کند. امام (ع) می‌فرمایند: «پرهیزکارترین مردم کسی است که از موارد شبهه و مشکوک دوری کند؛ عابدترین مردم کسی است که واجبات الهی را انجام دهد؛ زاهدترین مردم کسی است که از حرام دوری کند؛ و نیرومندترین مردم کسی است که گناه و خطا را در هر شرایطی ترک کند.» (أعیان الشّیعه، ج ۲، ص ۴۲) در نگاه نخست، این سخن مجموعه‌ای از توصیه‌های اخلاقی به نظر می‌رسد؛ اما اگر کمی عمیق‌تر شویم، درمی‌یابیم که امام در حقیقت در حال اصلاح تصویری است که ما از «آدم خوب» در ذهن خود ساخته‌ایم. گویی حضرت می‌خواهند بگویند فضیلت، همیشه آن چیزی نیست که دیده می‌شود؛ حقیقت بسیاری از فضایل در جایی پنهان است که چشم دیگران به آن راه ندارد. ما گاهی پارسایی را در چهره‌ای آرام، لباسی خاص، سخنانی مذهبی یا فاصله گرفتن از بسیاری از امور اجتماعی جست‌و‌جو می‌کنیم؛ اما ایشان پارسایی را به یک انتخاب درونی پیوند می‌زنند: اینکه انسان حتی در جایی که می‌تواند به چیزی دست پیدا کند، وقتی آن موضوع برایش شبهه‌ناک است، از آن فاصله بگیرد. همچنین ممکن است تصور کنیم عابدترین انسان، کسی است که بیشترین نماز مستحبی را می‌خواند، اما امام (ع) می‌فرمایند: عابدترین مردم کسی است که ابتدا واجبات الهی را انجام دهد. یعنی ادای حق مردم، مسئولیت‌های انسانی، امانت‌داری، عدالت، صداقت و... عبادت قرار است انسان را بنده‌تر، مسئول‌تر و اخلاقی‌تر کند، نه اینکه صرفاً مجموعه‌ای از رفتار‌های مذهبی به زندگی او اضافه کند. زهد هم به‌معنای ترک دنیا نیست. امام حسن عسکری (ع) زاهدترین انسان را کسی معرفی می‌فرمایند که مرتکب حرام نشود. این تعریف، زهد را از ظاهر زندگی به عمق انتخاب‌های انسان منتقل می‌کند.

از همه تأمل‌برانگیزتر، سخن امام درباره قدرت است. ما معمولاً قوی‌ترین انسان را کسی می‌دانیم که قدرت غلبه بر دیگران، نفوذ، ثروت، جایگاه اجتماعی یا توان جسمانی بیشتری دارد؛ اما در منطق اهل بیت (ع)، قدرت واقعی جایی آشکار می‌شود که انسان بتواند بر خودش غلبه کند. کسی که هنگام خشم می‌تواند پاسخ دهد، اما نمی‌دهد، وقتی فرصت خیانت دارد، اما امانت‌دار می‌ماند. کنترل دیگران شاید نشانه قدرت اجتماعی باشد، اما کنترل نفس نشانه قدرت انسانی است.