جان‌فدای ایران؛ نماد انسجام ملی

رزمایش «جان‌فدای ایران» در تهران را نمی‌توان صرفاً یک رویداد نظامی دانست؛ این اجتماع، در کنار نمایش آمادگی دفاعی، حامل یک پیام اجتماعی و سیاسی نیز بود: امنیت و آینده ایران، مسئله‌ای فراتر از اختلافات سیاسی و جناحی است.

یکی از مهم‌ترین مفاهیم سیاسی قابل استخراج از عنوان «جان‌فدای ایران»، خود واژه ایران است.

در شرایط بحران، هویت‌های سیاسی مختلف می‌توانند حول یک هویت بزرگ‌تر قرار بگیرند: هویت ملی.

حضور مردم نشانه مسئولیت‌پذیری ملی و تعلق خاطر آنان به سرزمین ایران بوده و ایران متعلق به همه ایرانیان است و حفظ عزت کشور نیازمند وحدت، همدلی و مشارکت عمومی است.

این نگاه، اگر به‌صورت عملی دنبال شود، یک پیام مهم دارد:

وحدت ملی نباید به معنای حذف تفاوت‌ها باشد؛ بلکه باید به معنای یافتن نقاط اشتراک میان تفاوت‌ها باشد.

در چنین چارچوبی، ممکن است دو ایرانی درباره سیاست داخلی، اقتصاد، فرهنگ یا عملکرد یک دولت اختلاف جدی داشته باشند، اما در عین حال درباره دفاع از کشور و حفظ تمامیت ارضی آن دارای اشتراک باشند.

این دقیقاً همان نقطه‌ای است که «اختلاف سیاسی» از «گسست ملی» جدا می‌شود.

از منظر علوم سیاسی و جامعه‌شناسی، مفهوم «سرمایه اجتماعی» اهمیت زیادی دارد. سرمایه اجتماعی را می‌توان به‌طور ساده مجموعه‌ای از اعتماد، شبکه‌های همکاری و آمادگی برای اقدام جمعی دانست.

در زمان بحران، جامعه‌ای که از سرمایه اجتماعی بالاتری برخوردار است، می‌تواند سریع‌تر سازمان پیدا کند، اطلاعات را بهتر منتقل کند و در برابر فشار‌ها مقاومت بیشتری نشان دهد. به همین دلیل، حضور گسترده مردم در یک رویداد ملی را می‌توان بدون قضاوت درباره انگیزه تک‌تک افراد از منظر ظرفیت اجتماعی مورد توجه قرار داد.

در رزمایش «جان‌فدای ایران» نیز حضور اقشار مختلف و حتی حضور قابل توجه زنان را مورد توجه قرار داده‌اند.

از منظر داخلی، برگزاری چنین اجتماعی چند پیام قابل تحلیل دارد.

• نخست اینکه ساختار سیاسی می‌خواهد بر وجود یک پایگاه اجتماعی برای دفاع از کشور تأکید کند.
• دوم اینکه مشارکت اقشار مختلف می‌تواند تصویری از همبستگی ملی در شرایط تهدید ارائه کند.
• سوم اینکه حضور مسئولین در این اجتماع و تأکید آن‌ها بر تعلق همه ایرانیان به کشور، می‌تواند بر تلاش برای قرار دادن مفهوم «ایران» در مرکز گفتمان وحدت ملی دلالت داشته باشد.

وحدت ملی به معنای یکسان‌اندیشی نیست. جامعه‌ای پویا می‌تواند در مسائل سیاسی و اجتماعی اختلاف‌نظر داشته باشد، اما در اصولی مانند حفظ تمامیت ارضی، امنیت کشور و منافع ملی اشتراک داشته باشد.

در شرایط تهدید، سرمایه اصلی یک کشور تنها تجهیزات نظامی نیست؛ اعتماد عمومی، تاب‌آوری اجتماعی و توان همبستگی مردم نیز بخشی از قدرت ملی است. نمایش ظرفیت جامعه برای سازمان‌یافتگی، مشارکت و واکنش جمعی در شرایط تهدید را نشان می‌دهد.