جنگ روایت‌ها؛ نبردی که پس از پایان جنگ تحمیلی هم ادامه یافت

هشت سال جنگ ایران و عراق، فقط نبردی در میدان‌های زمینی، هوایی و دریایی نبود؛ هم‌زمان نبردی برای ساختن تصویر جنگ در ذهن مردم ایران، منطقه و افکار عمومی جهان نیز جریان داشت.

از آغاز درگیری در سال ۱۹۸۰ تا پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و برقراری آتش‌بس در ۲۰ اوت ۱۹۸۸، روایت‌های متعددی درباره علت آغاز جنگ، مسئولیت طرفین، عملکرد قدرت‌های خارجی، حملات به شهرها، سلاح‌های شیمیایی و نتیجه جنگ شکل گرفت. سازمان ملل نیز در قطعنامه ۵۹۸ بر توقف فوری عملیات نظامی، عقب‌نشینی نیرو‌ها به مرز‌های شناخته‌شده و تبادل اسرا تأکید کرد.

روایت چگونه ساخته می‌شود؟

در جنگ، یک بمب یا موشک می‌تواند یک ساختمان را ویران کند؛ اما یک روایت می‌تواند برداشت چند نسل از آن جنگ را شکل دهد.

جنگ روایت‌ها تلاش می‌کند به پرسش‌هایی مانند این پاسخ دهد:

• چه کسی جنگ را آغاز کرد؟
• چرا جنگ هشت سال ادامه یافت؟
• چه کسی قربانی و چه کسی متجاوز معرفی شود؟
• نقش قدرت‌های خارجی چه بود؟
• چرا از سلاح شیمیایی استفاده شد؟
• چرا جنگ پس از بازپس‌گیری بخش بزرگی از خاک ایران ادامه پیدا کرد؟
• پذیرش قطعنامه ۵۹۸ چگونه باید تفسیر شود؟
• و مهم‌تر از همه؛ نسل‌های بعدی جنگ را چگونه به یاد خواهند آورد؟

اینجاست که «جنگ روایت‌ها» آغاز می‌شود.

روایت جمهوری اسلامی ایران

باتوجه به اعتقادات و آمیزه‌های دینی و رسمی جمهوری اسلامی، جنگ به‌عنوان دفاع مقدس در برابر تجاوز عراق، دفاع از تمامیت ارضی کشور و مقاومت جامعه ایران در برابر ارتش بعث عراق شناخته میشود.

در این چارچوب، مفاهیمی مانند ایثار، شهادت، مقاومت مردمی، نقش نیرو‌های نظامی و بسیج اجتماعی در مرکز روایت قرار گرفته‌اند.

در مقابل، روایت رسمی رژیم‌بعث عراق در آن دوره، تلاش می‌کرد ایران را مسئول آغاز درگیری معرفی کند. حتی در اسناد ارائه‌شده به سازمان ملل، دولت عراق ادعا‌هایی درباره مسئولیت ایران مطرح می‌کرد؛ بنابراین بخشی از نبرد روایت‌ها از همان سال‌های جنگ مستقیماً در عرصه دیپلماسی و سازمان ملل نیز جریان داشت.

نفوذ در افکار عمومی جهان

یکی از مهم‌ترین ابعاد جنگ، رقابت برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی بین‌المللی بود.

خبرگزاری‌ها، رسانه‌ها، بیانیه‌های دولت‌ها، تصاویر قربانیان و گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی، همگی در شکل‌گیری برداشت جهانی از جنگ نقش داشتند.

در همین دوره، مسئله استفاده از سلاح‌های شیمیایی به یکی از موضوعات مهم بین‌المللی تبدیل شد. اسناد تاریخی دولت آمریکا و سازمان ملل نشان می‌دهد استفاده از سلاح‌های شیمیایی در جنگ ایران و عراق موضوعی جدی در مناسبات بین‌المللی آن زمان بوده است.

همچنین شورای امنیت در قطعنامه ۵۹۸، استفاده از سلاح‌های شیمیایی را محکوم کرد و از ایران و عراق خواست فوراً عملیات نظامی را متوقف کنند

چرا جنگ روایت‌ها بعد از پایان جنگ هم ادامه پیدا کرد؟

آتش‌بس در سال ۱۹۸۸ به معنای پایان تمام بحث‌های مربوط به جنگ نبود. سازمان ملل اعلام کرده است که آتش‌بس از ۲۰ اوت ۱۹۸۸ برقرار شد و نیرو‌های ناظر سازمان ملل برای نظارت بر توقف درگیری و عقب‌نشینی نیرو‌ها مستقر شدند. ایران در ۱۷ ژوئیه ۱۹۸۸ پذیرش رسمی قطعنامه ۵۹۸ را به دبیرکل سازمان ملل اعلام کرد و عراق نیز روز بعد موافقت خود را با اصول آن تأیید کرد.

اما پس از آن، یک سؤال تاریخی باقی ماند:

جنگ چگونه باید در حافظه تاریخی ملت‌ها ثبت شود؟

اینجاست که اهمیت تاریخ‌نگاری، خاطرات رزمندگان، اسناد رسمی، عکس‌ها، فیلم‌ها، نامه‌ها و شهادت‌های شاهدان بیشتر می‌شود.

مسئله نسل امروز

نسلی که جنگ را ندیده، با تصاویر و روایت‌هایی که امروز دریافت می‌کند، درباره آن قضاوت خواهد کرد.

اگر روایت دفاع مقدس صرفاً به چند تصویر، چند شعار و چند مناسبت محدود شود، بخش مهمی از پیچیدگی تاریخی آن برای نسل جدید ناشناخته می‌ماند.

اما اگر جنگ با سند، نقشه، آمار، خاطرات، روایت‌های انسانی و تحلیل تاریخی معرفی شود، مخاطب می‌تواند واقعیت‌های جنگ تحمیلی هشت ساله را دریابد.

جنگ تحمیلی هشت‌ساله نشان داد که در کنار میدان نظامی، میدان روایت و ادراک نیز اهمیت دارد.

امروز در تجربه جنگ ۱۲روزه میان ایران و رژیم صهیونیستی و درگیری ۴۰روزه میان ایران و آمریکا، باید مراقب باشیم در دام شایعه، اخبار جعلی، تصاویر جعلی و روایت‌های جهت‌دار نیفتیم.

در جنگ شناختی، هدف فقط تغییر میدان نیست؛ گاهی هدف، تغییر نگاه انسان‌ها به میدان است.

آگاهی، آرامش و سواد رسانه‌ای؛ خط مقدم دفاع در برابر جنگ شناختی است.

وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

سید مقداد یوسفی