امنیت ملی و دیده شدن تغییر!

«امنیت ملی» صرفاً محصول قدرت نظامی، توان اطلاعاتی یا ظرفیت‌های دفاعی نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین ارکان امنیت پایدار، کیفیت رابطه میان جامعه و ساختار حکمرانی است. در تحلیل نارضایتی اجتماعی نباید به دنبال یک علت واحد بود. نارضایتی معمولاً محصول انباشت تجربه‌هایی است که هریک به تنهایی شاید بحرانی نباشند، اما در کنار یکدیگر می‌توانند آستانه تحمل جامعه را کاهش دهند؛ کاهش قدرت خرید، افزایش هزینه خدمات، دشواری دسترسی به فرصت‌های برابر، احساس تبعیض، ناکارآمدی برخی رویه‌های اداری، فاصله میان وعده و عملکرد و ضعف ارتباط مؤثر با جامعه، همگی می‌توانند در شکل‌گیری این احساس نقش داشته باشند. مسئله مهم‌تر آن است که شهروند لزوماً انتظار ندارد همه مشکلات یک‌شبه حل شوند؛ آنچه اهمیت دارد، مشاهده نشانه‌های واقعی تغییر است. گاهی یک اصلاح اداری، برخورد محترمانه یک دستگاه یا اصلاح یک رویه ناعادلانه می‌تواند پیام مهم «مسئله شما دیده شده است» را به جامعه منتقل کند.

سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی را نمی‌توان صرفاً با معیار‌های مالی و بودجه‌ای سنجید. هر تصمیم اقتصادی دارای پیامد اجتماعی و هر تصمیم اجتماعی دارای پیامد امنیتی است.

از همین رو، سیاست امنیتی کارآمد نباید صرفاً پس از وقوع ناآرامی فعال شود؛ بلکه باید بتواند علایم اولیه فرسایش اجتماعی را شناسایی و پیش از رسیدن آن به مرحله بحرانی، برای اصلاح وضعیت اقدام کند. این همان نقطه‌ای است که سیاست اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، رسانه‌ای و امنیتی به یکدیگر متصل می‌شوند.

کشورمان برای این منظور نیازمند نوعی «سامانه پیش‌نگر بحران» است؛ سامانه‌ای که شاخص‌هایی، مانند قدرت خرید خانوار، روند اشتغال، مهاجرت نیروی انسانی، دسترسی به آموزش، ادراک عدالت، اعتماد اجتماعی و تغییرات افکار عمومی را به صورت مستمر رصد کند.

تجربه جنگ‌های اخیر نشان داد جامعه کشورمان، با وجود تفاوت‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، در مواجهه با تهدید خارجی ظرفیت قابل توجهی برای همبستگی و دفاع از منافع ملی دارد. این سرمایه اجتماعی نباید امری دائمی و تضمین‌شده تلقی شود. سرمایه اجتماعی نیز مانند هر سرمایه دیگری نیازمند مراقبت، بازتولید و تقویت است.

با توجه به آنچه بیان شد مهم‌ترین پرسش امنیتی فقط این نیست که چگونه بحران بعدی را در کشور مدیریت کنیم؛ پرسش مهم‌تر آن است که چگونه زمینه‌های شکل‌گیری آن را کاهش دهیم. شایسته‌گزینی، کاهش فشار‌های غیرضروری، اصلاح رویه‌های ناکارآمد و.. صرفاً توصیه‌های زیبا برای سخنرانی در جلسات نیستند؛ بلکه بخشی از سیاست پیشگیری و در نتیجه بخشی از راهبرد امنیت ملی‌اند. اگر مردم تغییر را در زندگی خود احساس کنند، حتی دشواری‌های بزرگ نیز قابل تحمل‌تر می‌شوند.