تسلیم فضا سازی نشویم

انسان در نگاه قرآن موجودی است که برای زندگی باید حقایقی را بشناسد، درباره آن بیندیشد و آگاهانه مسیر زندگی خود را انتخاب کند. یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های انسان با دیگر موجودات، برخورداری از عقل، قدرت اندیشه و امکان انتخاب آگاهانه است. از همین رو، قرآن بار‌ها انسان را به تفکر، تعقل، تدبر، پرسشگری و مشاهده نشانه‌های الهی فرا می‌خواند و او را از پیروی کورکورانه از باور‌هایی که دلیل و حجتی برای آنها ندارد، برحذر می‌دارد. قرآن کریم در نکوهش کسانی که صرفاً از سنت گذشتگان پیروی می‌کردند، می‌فرماید: «أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ شَیْئًا وَلَا یَهْتَدُونَ»؛ آیا اگر پدران آنان چیزی نمی‌فهمیدند و هدایت نیافته بودند، باز هم باید از آنان پیروی کنند؟ (بقره/۱۷۰) در منطق وحی، قدمت یک باور به‌تنهایی دلیل درستی آن نیست و انسان نمی‌تواند حقیقت را صرفاً به دلیل آنکه چیزی را از گذشته به ارث برده است، بپذیرد. قرآن حتی در موضوع ایمان، انسان را به آوردن دلیل دعوت می‌کند. در برابر ادعا‌های بی‌دلیل می‌فرماید: «قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ»؛ بگو اگر راست می‌گویید، دلیل و برهان خود را بیاورید. (بقره/۱۱۱) این تعبیر تنها یک دستور مربوط به یک مسئله خاص نیست، بلکه روحی مهم در فرهنگ قرآنی را آشکار می‌کند: حقیقت با ادعا اثبات نمی‌شود؛ برای ادعا باید حجت و برهان داشت. از همین منظر، قرآن از انسان می‌خواهد به سخنان گوش فرا دهد و سپس بهترین آنها را برگزیند: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» (زمر/۱۷-۱۸) شنیدن سخنان گوناگون، بررسی آنها و انتخاب آگاهانه، بخشی از مسیر رشد انسان مؤمن است. داستان حضرت ابراهیم (ع) نمونه‌ای روشن از این حقیقت است. ایشان در جامعه‌ای زندگی می‌کرد که بسیاری از مردم، ماه و خورشید و ستارگان و بت‌ها را می‌پرستیدند. حضرت ابراهیم (ع) حقیقت را از روی عادت و تقلید نپذیرفت؛ بلکه با مشاهده نشانه‌های عالم و سنجش آنها، به حقیقتی فراتر از مخلوقات متغیر رسید.

قرآن کریم در کنار دعوت به عقل و استدلال، به نکته بسیار مهم دیگری نیز توجه می‌دهد: مشکل انسان همیشه نداشتن دلیل نیست؛ گاهی انسان دلیل را می‌بیند، اما مانعی درونی اجازه پذیرش آن را به او نمی‌دهد. در قرآن درباره برخی مخالفان پیامبران آمده است: «وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا»؛ آنها آیات الهی را انکار کردند، در حالی که در درون خود به آنها یقین داشتند، از روی ظلم و برتری‌جویی. (نمل/۱۴) این آیه نکته‌ای بسیار عمیق درباره رابطه عقل و اخلاق بیان می‌کند که انسان ممکن است از نظر فکری با حقیقت مواجه شود؛ اما به دلیل تکبر، منافع، تعصب یا خودخواهی حاضر به پذیرش آن نباشد. به همین دلیل است که قرآن تنها از «عقل» سخن نمی‌گوید، بلکه از «قلب» نیز سخن می‌گوید. قلب در فرهنگ قرآن صرفاً جایگاه احساسات نیست؛ بلکه یکی از مراکز مهم فهم و ادراک انسان است. خداوند درباره کسانی که از حقیقت دور شده‌اند، می‌فرماید: «لَهُمْ قُلُوبٌ لَا یَفْقَهُونَ بِهَا»؛ آنان دل‌هایی دارند که با آن نمی‌فهمند. (اعراف/۱۷۹) همچنین درباره کسانی که حقیقت را نمی‌شنوند، می‌فرماید: «فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ»؛ چشم‌ها نابینا نمی‌شوند، بلکه دل‌هایی که در سینه‌هاست نابینا می‌شود. (حج/۴۶) بنابراین، دیدن حقیقت تنها به داشتن چشم و شنیدن استدلال تنها به داشتن گوش وابسته نیست؛ انسان باید از درون نیز آمادگی مواجهه با حقیقت را داشته باشد. در روایات اسلامی نیز عقل جایگاهی بنیادین دارد. امام علی (ع) می‌فرماید: «العقلُ عقلان: عقلُ الطبعِ و عقلُ التجربة»؛ عقل دو گونه است: عقل طبیعی و عقل حاصل از تجربه»؛ (بحار الأنوار، ج۷۵، ص۶) در این نگاه، عقل صرفاً ابزار محاسبه سود و زیان مادی نیست؛ بلکه ابزاری برای شناخت حقیقت و انتخاب مسیر درست زندگی است. در کنار عقل، تقوا نیز نقش مهمی در درست دیدن حقیقت دارد. قرآن می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا»؛‌ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر تقوای الهی پیشه کنید، خداوند برای شما قدرت تشخیص و فرقان قرار می‌دهد. (انفال/۲۹) فرقان یعنی قدرت تمایز میان حق و باطل، درست و نادرست و راه و بیراهه. بنابراین، در منطق قرآن، شناخت حقیقت حاصل جمع دو عنصر است: اندیشه درست و جان آماده پذیرش حقیقت.

این مسئله در جهان امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. انسان معاصر هر روز با انبوهی از خبر، تحلیل، تصویر، تبلیغ، شایعه و تفسیر مواجه است. هر رسانه بخشی از واقعیت را برجسته می‌کند و هر تحلیلگر جهان را از زاویه نگاه خود توضیح می‌دهد و فضایی ایجاد شده است که هر کسی فکر می‌کند فضای غالب همین فضاست؛ اما در حقیقت یک فضاسازی دروغین است. در چنین وضعیتی، نه می‌توان هر سخنی را پذیرفت و نه می‌توان هر سخنی را صرفاً به دلیل مخالفت با باور‌های قبلی رد کرد. قرآن می‌فرماید: «اگر فردی فاسق خبری برای شما آورد، تحقیق و بررسی کنید.» (حجرات/۶) اصل «تبیّن» امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد؛ یعنی پیش از داوری، خبر را بررسی کنیم، منبع را بشناسیم، ادعا را از واقعیت جدا کنیم، شواهد را بسنجیم و اجازه ندهیم احساسات، ترس، خشم، تعصب یا منافع شخصی جای حقیقت را بگیرد.