استعمار اسپانیا در مکزیک (۱۵۲۱ـ۱۸۲۱) نهتنها ساختار سیاسی و فرهنگی سرزمین سرخ پوستان را دگرگون کرد، بلکه با ایجاد شبکهای پیچیده از مالیاتها، انحصارات و بهرهبرداری افسارگسیخته از منابع، اقتصادی وابسته و ویرانگر را بر جامعه بومی تحمیل کرد.
در نگاه نخست، بهرهگیری از فنون نوین اروپایی و ساماندهی معادن و مزارع بزرگ، نویدبخش رونق اقتصادی در مکزیک تحت استعمار بود. نایبالسلطنهها با نظارت مقام سلطنت، فعالیتها را سامان میدادند، زیرا عواید حاصل از معادن، سهم قابلتوجهی برای تاجوتخت اسپانیا فراهم میآورد. با این حال، نیاز فزاینده پادشاه به پول، فشار مالیاتها را روزبهروز افزایش داد. در اواخر دوره استعمار، شمار مالیاتها به شصت مورد رسید که از آن میان میتوان به مالیات سرخپوستان، خمس سلطنتی (۲۰ درصد فلزات استخراجی که بعداً به ۱۰ درصد کاهش یافت)، حقوق گمرکی، عوارض فروش (آلکابالا)، حقالعبور و درآمدهای حاصل از انحصاراتی، چون جیوه، باروت، نمک و تنباکو اشاره کرد. بخشی از این درآمدها صرف هزینههای اداری محلی میشد و مابقی سالانه با کشتیهای موسوم به «فلوتا» در ماه فوریه به سوی سِویل (اشبیلیه) گسیل میشد.
اگرچه گنجینههای آزتکها بیشتر شامل طلا بود، ستون فقرات اقتصاد استعماری مکزیک را نقره تشکیل میداد. معادنی، چون تاسکو، پاچوکا، زاکاتوس، گواناخواتو و سان لوئیس پوتوسی، همراه با معادن پرو، از غنیترین ذخایر نقره جهان به شمار میرفتند. با این همه، اشتیاق سیریناپذیر اسپانیاییها برای یافتن طلا چنان بود که سالها کف دریاچه مکزیکو را برای یافتن اشیای قیمتی میکاویدند.
در عرصه فرهنگی و مذهبی، اسپانیاییها پس از فتح، بومیان را به اجبار به آیین کاتولیک درآوردند. هرچند گروه بسیاری مسیحی شدند، اما سنتها و جشنهای مذهبی پیشین خود را حفظ کردند و به جای بتهای قدیمی، مجسمههای مسیح را میپرستیدند و در سرودهای خود نام او را جانشین خدایان سابق کردند. دولت اسپانیا به شدت از نفوذ افکار خارجی جلوگیری میکرد و تفتیش عقاید، ابزاری برای حفظ وضع موجود بود.
بزرگترین فاجعه، اما در قلمرو جمعیت رخ داد. برآوردها نشان میدهد در زمان ورود کلمب به آمریکا، جمعیت سرخپوستان مکزیک حدود ده میلیون نفر بود؛ اما با شروع اسکان اروپاییان و پیامدهای ویرانگر آن، این شمار به کمتر از یک میلیون نفر کاهش یافت. این سقوط جمعیتی، که حاصل ترکیبی از کشتار، بیماریهای واگیر و کار اجباری بود، همچنان یکی از تلخترین فصلهای تاریخ استعمار در قاره آمریکا به شمار میرود.