امام شهید در طول چهار دهه رهبری، همواره بر استمرار خط امام در سیاست خارجی تأکید کردهاند. اصل «نه شرقی، نه غربی» که شعار بنیادین انقلاب اسلامی بود، هرگز به معنای قطع ارتباط با جهان یا انفعال نبوده، بلکه به معنای رد سلطهپذیری و حفظ استقلال رأی است. ایشان در دیدار با کارگزاران وزارت خارجه در اول مرداد سال ۱۳۶۹ که اوایل رهبری و زعامتشان هم هست، صراحتاً فرمودند: «در زمینه مسائل خارجی، یعنی مقابله با استکبار، خط جدایی از ابرقدرتها و قدرتهای دخالتکننده؛ آن چیزی که با عنوان افتخارآمیز «نه شرقی، نه غربی» معرفی میشد، مبارزه با قدرتهای ظالم و ستمگر عالم، مقابله و معارضه حتمی با هر نشانهای از سلطهگری است که در دنیا مشهود باشد.»
رهبر شهید انقلاب در تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۹۶، بهروشنی یکی از اولویتهای راهبردی سیاست خارجی را اینگونه ترسیم کردند: «در سیاست خارجی، ترجیح شرق بر غرب، ترجیح همسایه بر دور، ترجیح ملتها و کشورهایی که با ما وجه مشترکی دارند بر دیگران، یکی از اولویتهای امروز ما است.» این گزاره، چند پیام کلیدی دارد:
الفـ ترجیح شرق بر غرب به دلیل ماهیت رفتار خصمانه غرب و تجربه تلخ اعتماد به آنهاست. رهبری در دیدار با دولت دوازدهم در ۶ مرداد سال ۱۴۰۰ فرمودند: «غربیها به ما کمک نمیکنند. هرجا بتوانند ضربه میزنند. هرجا کار را منوط به غرب کردید ناموفق بودید و هرجا بدون اعتماد به غرب، حرکت کردید پیش رفتید.»
بـ ترجیح همسایه بر دور، یعنی استفاده از ظرفیت ۱۵ کشور همسایه برای توسعه اقتصادی و مقاومسازی. ایشان در اولین روز سال ۱۳۹۷ فرمودند: «با پانزده کشور همسایه هستیم و این یک امکان و ظرفیت بسیار مهم برای کشور است... باید از این همسایگی استفاده کنیم و کالای ایرانی را صادر کنیم.»
جـ ترجیح کشورهای دارای وجه اشتراک، یعنی تعمیق روابط با ملتها و دولتهایی که در برابر سلطهگری ایستادهاند؛ از جمله روسیه، چین، هند و کشورهای آسیایی. ایشان در دیدار با رئیسجمهور چین، توافق ۲۵ ساله ایران و چین را «کاملاً درست و حکمتآمیز» خواندند. مبتنی بر همین نگاه آیندهنگرانه، امام شهید، قرن ۲۱ را قرن آسیا میدانستند که ایران باید در «مرکز یک قدرت عظیم» جهانی نقشی فعال و پویا برعهده بگیرد.
نکته ظریف و کلیدی در بیانات رهبر شهید، تفکیک میان «نگاه به شرق» و «شرقزدگی» است. ایشان هرگونه وابستگی و سلطهپذیری را مردود میدانند. درواقع، تعامل با شرق بر اساس منافع متقابل تعریف میشود نه پذیرش سلطه. ایشان در دیدار با نخبگان علمی در ۲۵ مهر ۱۳۹۷ فرمودند: «نگاه باید طرف شرق باشد... کشورهایی هستند که میتوانند به ما کمک کنند، میتوانیم با چهره برابر با آنها مواجه بشویم، ما به آنها کمک کنیم، آنها هم به ما کمک کنند.»
شهید حسین امیرعبداللهیان روایتی نقل میکند که حاکی از اهمیت بالای دیپلماسی شرقگرا در اندیشه سیاسی امام شهید است: «رهبر معظم انقلاب در مقطعی حساس، پیام راهبردی را برای پوتین، رئیسجمهور روسیه ارسال کردند و تأکید داشتند که این پیام باید هرچه سریعتر و بدون تشریفات اداری به دست وی برسد. به همین دلیل، رئیس دومای روسیه بهعنوان نماینده ویژه، پیام را دریافت کرد و ساعاتی بعد، پوتین آن را مطالعه و مورد توجه جدی قرار داد.»