بسته شدن تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی ایران، زنجیرهٔ تأمین جهانی را تحت تأثیر شدید قرار داده است؛ هلیوم. این گاز که اغلب با بادکنکهای تزیینی شناخته میشود، در واقع یکی از حیاتیترین مواد اولیهٔ صنعت نیمهرسانا و زیرساختهای هوش مصنوعی است. بسته شدن تنها مسیر صادراتی هلیوم قطر، نزدیک به یکسوم از عرضهٔ جهانی این گاز را از مدار خارج کرده است.
برای درک عمق این فاجعهٔ خاموش، کافی است نگاهی به چهار زاویهٔ بههمپیوستهٔ این بحران بیندازیم. نخست، حملات نظامی، تأسیسات راسلافان را به یک «بمب ساعتی» با افق تعمیر چندساله تبدیل کرده است؛ همزمان، دهها کانتینر فوقسرد هلیوم مایع که هر یک سرمایهای معادل یک میلیون دلار دارند، در آبهای خلیج فارس در حال تبخیر شدن هستند و هر روز به مرز نابودی نزدیکتر میشوند.
این در حالی است که دو قطب اصلی تولید تراشه در جهان یعنی کرهٔ جنوبی و تایوان، چنان به این مادهٔ حیاتی وابسته شدهاند که هر ساعت تأخیر در بازگشایی تنگه، زنگ هشدار تعطیلی خطوط تولیدشان را به صدا درمیآورد.
در نهایت، این بحران صرفاً محدود به کارخانههای نیمهرسانا نیست؛ بلکه با رشد افسارگسیختهٔ هوش مصنوعی و افزایش سرسامآور تقاضا، هلیوم به گلوگاه جدیدی تبدیل شده که میتواند سرعت نوآوری در فناوریهای آینده را برای سالها عقب بیندازد. در ادامه، هر یک از این چهار حلقهٔ گمشده در زنجیرهٔ تأمین جهانی را واکاوی میکنیم:
۱. تأسیسات راسلافان قطر؛ خاموشی چندساله
تأسیسات صنعتی راسلافان در شمال شرقی قطر، بزرگترین تأسیسات مایعسازی گاز طبیعی (LNG) جهان و محل اصلی تولید هلیوم این کشور است. در ۲ مارس ۲۰۲۶، شرکت دولتی قطرگاز (QatarGas) تولید LNG و «محصولات جانبی» از جمله هلیوم را در پی حملات پهپادی ایران متوقف کرد و دو روز بعد فورس ماژور اعلام کرد!
حملات در روزهای بعدی تشدید شد؛ تأسیسات راسلافان ظرف کمتر از ۱۲ ساعت دو بار هدف موشکها قرار گرفت. قطرگاز گزارش داد که خسارتهای وارد شده «گسترده» (extensive) است و سالها زمان برای تعمیر نیاز خواهد بود.
بر اساس اعلام دولت قطر، تعمیرات کامل این تأسیسات ۳ تا ۵ سال به طول خواهد انجامید. کلیف کین، رئیس شرکت پولسار هلیوم نیز تأیید کرده که حدود ۳۳ درصد از عرضهٔ جهانی هلیوم برای حداقل ۳ تا ۵ سال آینده از مدار خارج شده است؛ حتی در خوشبینانهترین سناریو، قطرگاز پیشبینی کرده که صادرات سالانهٔ هلیوم ۱۴ درصد کاهش خواهد یافت.
راسلافان سالانه حدود ۲ ٫ ۴ میلیارد فوت مکعب هلیوم تولید میکرد که نزدیک به یکسوم از کل تولید جهانی را تشکیل میداد. با خاموشی این تأسیسات، ماهانه حدود ۵ ٫ ۲ میلیون متر مکعب هلیوم از بازار جهانی حذف شده است.
قیمت نقدی هلیوم از زمان آغاز بحران دو برابر شده است. تحلیلگران تخمین میزنند که در صورت تداوم اختلال به مدت ۶۰ تا ۹۰ روز، قیمتها بین ۲۵ تا ۵۰ درصد افزایش بیشتری خواهد یافت، بهویژه برای خریدارانی که قراردادهای بلندمدت ندارند.
۲. ۲۰۰ کانتینر هلیوم مایع سرگردان در خلیج فارس
علاوه بر توقف تولید، بسته شدن تنگه هرمز باعث شده ۲۰۰ کانتینر تخصصی حامل هلیوم مایع در خلیج فارس سرگردان بمانند. این کانتینرها هنگام بارگیری تا دمای نزدیک به صفر مطلق (منفی ۲۶۹ درجه سانتیگراد) سرد شدهاند، اما با هر روز تأخیر، بهآرامی در حال گرم شدن هستند.
جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، هوش مصنوعی.
هر کانتینر حدود ۴۱ ٬ ۰۰۰ لیتر هلیوم مایع را در خود جای میدهد. کارشناسان هشدار دادهاند که این گاز ظرف ۳۵ تا ۴۸ روز بهتدریج تبخیر شده و از بین میرود. به عبارت دیگر، اگر این محمولهها اجازهٔ عبور پیدا نکنند، هلیوم به گاز تبدیل و در جو منتشر خواهد شد و برای همیشه از دست میرود.
ارزش هر یک از این کانتینرهای تخصصی حدود ۱ میلیون دلار برآورد شده است. علاوه بر اتلاف خود هلیوم، سرگردانی این کانتینرها باعث کمبود شدید ظروف حمل هلیوم در سطح جهانی شده است، زیرا تولید این مخازن فوقپیشرفته زمانبر و هزینهبر است.
۳. وابستگی ۶۵ ٪ کرهٔ جنوبی و ۶۹ ٪ تایوان به هلیوم قطر
بر اساس گزارش فیتچ ریتینگز، کرهٔ جنوبی در میان کشورهای تولیدکنندهٔ تراشه، آسیبپذیرترین اقتصاد در برابر بحران هلیوم محسوب میشود. این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۴ ٫ ۷ درصد از هلیوم وارداتی خود را از قطر تأمین میکرده است.
تایوان نیز بهشدت به هلیوم قطر وابسته است. بر اساس برآوردها، این کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۹ درصد از هلیوم خود را از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (عمدتاً قطر) تأمین میکرده است.
با این حال، بحران فعلی باعث تغییر سریع الگوی تأمین شده است. در نیمهٔ اول سال ۲۰۲۶:
سهم قطر در تأمین هلیوم تایوان از حدود ۸۸ ٪ به حدود ۳۰ ٪ کاهش یافته است.
در کرهٔ جنوبی، سهم قطر از ۵۵ ٪ به حدود ۳۴ ٪ کاهش یافته است.
سامسونگ و SK Hynix که مقرشان در کرهٔ جنوبی است و دو‑سوم از تراشههای حافظهٔ جهان را تأمین میکنند، بهشدت در معرض این بحران قرار دارند. بر اساس گزارش رویترز، این شرکتها بین چهار تا شش ماه ذخیرهٔ هلیوم دارند. SK Hynix بهویژه تولیدکنندهٔ ۶۲ درصد از تراشههای حافظهٔ پهنایباند بالا (HBM) است که در هر GPU انویدیا استفاده میشود.
۴. سهم ۱۰-۱۵ ٪ هلیوم در صنعت تراشه و رشد با هوش مصنوعی
هلیوم در چندین مرحلهٔ کلیدی تولید نیمهرسانا نقش حیاتی ایفا میکند:
۱. خنکسازی ویفرهای سیلیکونی در طی فرآیند حکاکی (etching)
۲. خنکسازی تجهیزات لیتوگرافی فرابنفش فرین (EUV) که در پیشرفتهترین تراشهها استفاده میشود
۳. تشخیص نشتی و ایجاد محیطهای فوقتمیز در کارخانههای تولید تراشه
هلیوم بهعنوان سردترین مایع شناختهشده (منفی ۲۶۹ درجه سانتیگراد)، در دفع سریع گرما از تجهیزات حساس بینظیر است.
بر اساس برآوردهای صنعتی، تقاضای جهانی هلیوم از سوی تولیدکنندگان نیمهرسانا تا سال ۲۰۳۵ بیش از پنج برابر افزایش خواهد یافت؛ کارشناسان تأکید میکنند که هیچ گاز دیگری نمیتواند جایگزین هلیوم در این کاربردها شود. بدون هلیوم کافی، فرآیند تولید تراشه کندتر، پرهزینهتر و با کاهش بازدهی مواجه میشود.
جیکوب فلدگویز، تحلیلگر مرکز امنیت و فناوری اطلاعات دانشگاه جرجتاون تأکید کرده که هلیوم برای تولید پیشرفتهترین تراشههای مورد استفاده در مدلهای هوش مصنوعی ضروری است. بدون هلیوم، تولید نیمهرسانا کند میشود و بدون نیمهرسانا، هوش مصنوعی، تولید پیشرفته و اقتصاد دیجیتال دچار آسیب میشوند.
بحران هلیوم قطر، نقطهٔ خفگی پنهان در زنجیرهٔ تأمین جهانی نیمهرسانا را آشکار کرده است. ترکیب سه عامل ــ توقف تولید در راسلافان (با افق تعمیر ۳ تا ۵ ساله)، سرگردانی ۲۰۰ کانتینر در خلیج فارس (با پنجرهٔ زمانی ۳۵ تا ۴۸ روزه) و وابستگی شدید کرهٔ جنوبی و تایوان به هلیوم قطر ــ یک طوفان کامل را شکل داده است.
اگرچه خریداران آسیایی بهسرعت به سمت تأمین از آمریکا حرکت کردهاند، اما این تغییر الگو هزینهبر است و نمیتواند بهطور کامل خلأ ناشی از خاموشی تأسیسات قطر را پر کند. با توجه به اینکه تقاضای هلیوم در صنعت نیمهرسانا با رشد هوش مصنوعی در حال شتاب گرفتن است، این بحران میتواند سرعت نوآوری در حوزهٔ هوش مصنوعی را برای سالهای آینده تحت تأثیر قرار دهد.