نام دولت انگلستان در حافظه تاریخی ملتهای جهان و بهویژه ملت ایران، همواره با استعمار، اشغالگری، فتنه و حیلهگری عجین شده است. تاریخ معاصر کشور ما پر از زخمهای تلخ و دردناکی است که از سیاستهای تفرقهافکنانه و چپاولگرانه بریتانیا بر پیکر این مرز و بوم وارد آمده است. هرچند امروز بریتانیای کبیر به دولتی صغیر در برابر عظمت، ایستادگی و اقتدار ملت ایران تبدیل شده، اما ابزارهای دشمنی آنـ از شبکههای ماهوارهای و بنگاههای سخنپراکنی گرفته تا جریانهای پنهان نفوذ و مزدوران منطقهایـ مچنان برای سیطره بر این سرزمین فعال است. در این میان، شاعران و نویسندگان متعهد ایرانی و خارجی، قلم را به سلاحی برای افشاگری، تبیین ماهیت استعمار و روایت حماسههای مقاومت بدل کردهاند.
نفرین شاعران؛ ریشه تبیین تاریخی
مواجهه ادبی با جنایات و مداخلات انگلستان، تاریخی به درازای حضور نا مبارک این دولت در ایران دارد. ملکالشعرای بهار در شعری معروف، عمق ظلم بریتانیا را اینگونه تصویر میکند: «ظلمی که انگلیس در این خاک و آب کرد/ نه بیوراسب کرد و نه افراسیاب کرد». او همچنین در مثنوی بلند «نفرین بر انگلیس»، ابعاد حیلهگری، مانعتراشی در مسیر رشد ملتها و ثروتاندوزی استعمار را افشا کرده و میسراید که چگونه بریتانیا برای آقا شدن در جهان، جوانمردان غیور را از میان برداشت و مانع بسط تمدن در شرق شد تا خود صاحب گنجها گردد. این صراحت تاریخی، ریشه و تکیهگاهی برای بیداری ادبیات معاصر در مواجهه با استعمار شد.
نبرد و مقاومت جنوب
یکی از درخشانترین برگهای تاریخ مقاومت ملت ایران، نبرد دلاوران جنوب در برابر نیروهای اشغالگر انگلیسی در جریان جنگ جهانی اول (۱۹۱۵ میلادی) است. کتاب «حماسه رئیسعلی دلواری» سروده سیدمحمد مضطر (شاعر مذهبیسرا و از همرزمان رئیسعلی)، روایتی حماسی و بیواسطه از این قیام ارائه میدهد. این اثر که در قالب مثنوی ۴۱۴ بیتی به همت محمد دادفر تصحیح و توسط اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی بوشهر منتشر شده، بیش از هر چیز افکار عمومی، دیدگاهها و ایدئولوژی رزمندگان آن عصر را بازنمایی میکند. شاعر با فرارفتن از مرزهای واقعیتِ ساده و ورود به عرصه قهرمانپروری، روحیه ایثار و ایستادگی بومیان جنوب را در برابر متجاوزان به تصویر کشیده است.
در همین قلمرو، رمان «دلیران تنگستانی» نوشته محمدحسین رکنزاده (آدمیت) از قدیمیترین آثار داستانی ضدانگلیسی به شمار میرود. نویسنده با توصیف اتحاد شیوخ و مردم جنوب در جنگ جهانی اول و گنجاندن مستنداتی همچون متن سخنرانیهای سرداران تنگسیر، اثری پدید آورده که بیش از تخیل، یک وقایعنگاری مستند و تاریخی است؛ رمانی پایهای که بعدها اقتباس تلویزیونی ماندگاری نیز از آن ساخته شد.
کودتا، نفوذ و تحقیر
در قلمرو ادبیات داستانی معاصر، رمان «برادر انگلستان» نوشته علیرضا قزوه، قالبی نو و پیچیده را برای بازخوانی نقش بریتانیا به کار میگیرد. قزوه در یک فضای سوررئال، اما با محتوایی کاملاً رئال، معما و دیوانگی شخصیت «اسماعیل» را دستمایه پیمایش تاریخ معاصر قرار میدهد. داستان از کوپههای قطاری میگذرد که زمان را از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تا ناآرامیهای منافقین، جریان کردستان، جنگ تحمیلی و در نهایت مذاکرات هستهای طی میکند. در این رمان، کودتای ۲۸ مرداد نماد و پایه اصلی مداخلات بیگانگانـ بهویژه انگلستانـ است؛ داستانی عبرتآموز که دلایل بدبینی به غرب را عیان ساخته و نشان میدهد چگونه انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نقطه عطفی برای رهایی ملتها از بیش از یک قرن استیلای غرب شد.
از سوی دیگر، رمان «گلهای کاغذی» نوشته محمدعلی گودینی به زاویهای دیگر از حضور استعماری بریتانیا پرداخته است: «سلطه بر منابع نفتی و تحقیر ملت ایران». داستان از طریق رفاقت دو نوجوان به نامهای فرامرز و فرهاد و تبعید پدر فرهاد به آبادان به دلیل مسائل سیاسی شکل میگیرد. گودینی با تکرار و برجستهسازی عبارت نژادپرستانه «ورود ایرانی و سگ ممنوع!» در باشگاههای انگلیسیها، حس نفرت از استعمار و تحقیر ملی را در مخاطب بازآفرینی میکند. اگرچه آثار داستانی انقلابی نیازمند تقویت لایههای جذابیت دراماتیک هستند، اما بازنمایی این وقایع در قالب هنر، مانع از فراموشی جنایات استکبار میشود.
رسوایی نظام استعماری
نکته قابل توجه این است که افشاگری علیه ماهیت بریتانیا منحصر به نویسندگان ایرانی نیست. رمان «باد جنوب» نوشته ایان گیبسون، نویسنده سرشناس اسپانیایی، نمونهای از نقد درونساختاری به جامعه انگلستان است. گیبسون در این رمان با ترسیم زندگی زبانشناسی به نام جان میل، به وضعیت ساختار خانوادگی تهی از عشق و مدارس پر از فساد و آزار در بریتانیا میپردازد. او صراحتاً عنوان میکند که دلیل عدم انتشار کتاب در انگلیس، جلوگیری از خشم نظام آموزشی و خانوادههای آن کشور بوده و از فرهنگ تحقیر و شیوه برخورد مضحک جامعه بریتانیا ابراز تنفر میکند؛ امری که نشان میدهد استعمارگریِ بیرون، ریشه در فساد و تهیشدگیِ درون دارد.
یک جریان زنده
مرور این آثار منظوم و منثور نشان میدهد که ادبیات ضدانگلیسی، جریان زنده و پویایی است که حقیقت کارنامه سیاه بریتانیا را ثبت کرده است. از شعر حماسی و رمانهای مستند تاریخی گرفته تا داستانهای مدرن و نظرات منتقدان خارجی، همه بر یک واقعیت گواهی میدهند: دشمنی انگلیس با هویت و استقلال ملتها تاریخی است، اما سلاح قلم و آگاهی، اجازه نخواهد داد که فتنهها و جریانهای نفوذ امروز آنان در پوششهای تازه به ثمر بنشیند.