کوزوو، نقطه تقابل روسیه و آمریکا در بالکان

نویسنده: داریوش صفرنژاد

در حال حاضر غرب به رهبری آمریکا می‌کوشد تا ایالت خودمختار کوزوو را از خاک صربستان جدا کند و صربستان در تلاش است تا مانع فروپاشی مجدد سرزمین خود شود. مذاکرات طولانی ما بین نمایندگان طرف‌های درگیر و میانجیگران بین‌المللی برای حل مسالمت‌آمیز بحران بی‌نتیجه مانده و تحولات کوزوو می‌رود تا تبدیل به یکی از زمینه‌های جدی اختلاف میان واشنگتن و مسکو شود.

از گذشته تا حال کوزوو:

کوزوو اکنون استانی در جنوب صربستان به حساب می‌آید که وسعتی به اندازه کشوری مانند قطر دارد. صرب‌ها تا قبل از شکست از امپراطوری عثمانی در جنگ کوزوو درسال 1398 میلادی اکثریت جمعیت این منطقه را داشتند. در 500 سال بعد آلبانیایی‌ها که به اسلام رو آورده بودند اکثریت این منطقه را تشکیل دادند. اکنون بیش از 2 میلیون آلبانیایی در این منطقه زندگی می‌کنند که 90 درصد جمعیت کوزوو را تشکیل می‌دهند. حدود 100 هزار صرب هم به صورت پراکنده هنوز در این منطقه ساکن هستند.

کوزوو منطقه‌ای محصور در خشکی و فاقد منابع معدنی غنی است. در سال 1974 میلادی دولت مرکزی یوگسلاوی (سابق) با اعطای اختیارات داخلی تقریبا گسترده به کوزوو موافقت کرد. اما از اواسط دهه 1980 میلادی، یوگسلاوی (سابق) اعلام داشت که کوزوو یکی از استان‌های این کشور است و اقداماتی برای محدود کردن این اختیارات آغاز شد که واکنش ساکنان آلبانیایی تبار کوزوو را به همراه داشت.

از سال 1996، نیروهای صرب با حمایت دولت مرکزی یوگسلاوی (سابق) اقداماتی را برای آنچه پاکسازی قومی خوانده شده در کوزوو به اجرا گذاشتند که با مقاومت استقلال طلبان به رهبری ارتش آزادی بخش کوزوو مواجه شد.گفته می‌شود در جریان پاکسازی قومی کوزوو، بیش از 12 هزار نفر از آلبانیایی تبارها کشته شدند و تا 800 هزار نفر از آنها به آلبانی و مقدونیه مهاجرت کردند.

در سال 1999 میلادی نیز، نیروهای ناتو به منظور خاتمه دادن به سرکوب و کشتار آلبانیایی تبارها، سربازان صرب را از منطقه بیرون کردند و کنترل کوزوو را در اختیار گرفتند. از آن زمان تاکنون کوزوو تحت اداره سازمان ملل متحد بوده و قرار دارد.

تقسیم کوزوو تلاشى تازه در منطقه بالکان:

برغم آنکه مقام هاى بلگراد و پریشتینا بر مواضع مخالف یکدیگر در مورد آینده کوزوو پافشارى مى کنند، چندى است که گزینه تقسیم کوزوو به عنوان یک راه حل عملى در محافل سیاسى غرب مطرح شده و پذیرش این راه حل از سوى دو طرف در مراحل نهایى گفتگوها چندان دور از انتظار نیست.

صربستان در شرایط کنونى تنها خواهان حفظ استان جنوبى کوزوو در درون مرزهاى خود است و از آن سو پریشتینا نیز که از هشت سال پیش تاکنون عملاخارج از حیطه حاکمیت بلگراد و زیر نظر سازمان ملل قرار داشته، خواهان استقلال کامل است. اما واقعیت این است که ساکنین بخش شمالى کوزوو در مجاورت صربستان را عمدتا صربها تشکیل مى دهند و درشرایطى جدا از بقیه بخش هاى آلبانیایى نشین کوزوو زندگى مى کنند.

جدایى صرب هاى کوزوو از بقیه مناطق این استان خودمختار تا حدود زیادى مشابه با وضعیت جدایى آلبانیایى تباران کوزوو از خاک صربستان است. اگر بتوان وضعیت استقلال را براى کوزوو تصور کرد در آن صورت صرب هاى ساکن این استان عملا مشکلات زیادى در تعامل با حاکمیت آلبانیایى تباران بر این منطقه خواهند داشت. در عین حال یکى از نکات منفى در خصوص تقسیم کوزوو آن است که در صورت تحقق، تاکیدى دیگر بر مرزبندى هاى نژادى و قومى دربالکان خواهد بود.

نمونه بارز از تلاش براى شکل دهى به سرزمین هاى چندقومى و چند نژادى در منطقه بالکان که تاریخى طولانى از منازعات قومى ونژادى را پشت سرنهاده وضعیت کشور بوسنى و هرزه گوین است. در این کشور حکومتى واحد مرکب از همه گروه ها بر سرکار آمده است اما نتیجه کار یک سیستم چندگانه و پیچیده حکومتى است که با تشکیل جمهورى صربستان در درون جمهورى بوسنى و هرزه گوین عملا همان مرزبندی‌هاى قومى برقرار شده است و حکومت در این کشور نیز هنوز زیر نظر نهادهاى بین المللى قرار دارد.

برخی نظرات غربی ها در این خصوص:

به گفته «جان زاوالز» که یک تحلیلگر سیاسى در غرب می باشد، تقسیم کوزوو بهترین راه حل نیست اما چنین گزینه اى را باید در شرایطى که دیگر راه ها به بن بست برسد در نظر داشت. وی معتقد است که: درحال حاضر ایده تقسیم کوزوو از حمایت رسمى صربستان و نهادهاى حکومتى پریشتینا یا گروه تماس بین المللى برخوردار نیست اما چنین راهى احتمالا یک مصالحه واقع بینانه خواهد بود، زیرا هردو طرف ازبخشى از تقاضاهاى خود براى رسیدن به یک راه حل چشم پوشى مى کنند هرچند که در شرایط فعلى این گزینه را نمى پذیرند.

به گفته وى، یکى از استدلال هاى اصلى مقامات کوزوو مبنى براینکه این امر سبب بى ثباتى در منطقه مى شود غیر واقعى به نظر مى رسد زیرا براساس همین استدلال مى توان گفت که جدایى کوزوو از صربستان نیز به وضعیت بى ثباتى منتهى خواهد شد.

وى در عین حال گفته که: این واقعیت که نگرانى جامعه بین المللى در مورد رعایت حقوق بین‌المللى و حق حاکمیت کشورهاى درارتباط با وضعیت کوزوو افزایش یافته و بیش از پیش گفته مى شود که کوزوو یک موضوع خاص و جدا از سایر موارد مشابه در جهان نیست، به منزله پیروزى صربستان در این مقطع از گفتگوها است.

نیکلا سارکوزی، رئیس جمهور فرانسه نیز چندی قبل در نشستی مطبوعاتی تاکید کرد اتحادیه اروپا در قبال مساله کوزوو موضع واحدی اتخاذ خواهد کرد اگرچه برای آن که خشم کرملین را برنیانگیزد وی یادآور شد اروپایی ها سعی می کنند نظر روسیه نیز در این مساله تامین شود.

درست است که سارکوزی از همگرایی اعضای اتحادیه اروپایی در قبال آینده کوزوو می گوید اما به اعتقاد برخی تحلیلگران، قبرس و یونان در زمره کشورهایی خواهند بود که راه خود را در قبال این مساله از بروکسل و واشنگتن جدا خواهند کرد.

یونان از متحدان جمهوری صربستان است و علاوه بر این نگران اوضاع مقدونیه، از دیگر جمهوری های پیشین یوگسلاوی هستند که با این کشور مرز مشترک دارد. مقامات آتن نگران هستند که استقلال کوزوو اقلیت آلبانیایی مقدونیه را به کسب استقلال متمایل کرده و وضعیت را در مرزهای یونان ملتهب نماید.

در آن سوی آب‌های یونان، قبرس نیز (که اکنون به دو بخش ترک نشین در شمال و یونانی نشین در جنوب تقسیم شده) در صورت استقلال کوزوو ممکن است با ناآرامی های داخلی مواجه شود.

باتوجه به نگرانی رهبران اتحادیه اروپایی از بروز موج جدیدی از ناآرامی در بالکان و اهتمام آنان به حفظ یکپارچگی اعضای اتحادیه گمان می رود بروکسل تمامی توان خود را برای متقاعد کردن نمایندگان آلبانیایی تبارهای کوزوو و دیپلمات های جمهوری صربستان به یافتن راه حلی برای آینده کوزوو از طریق گفتگو و توافق دو جانبه به کار گیرد. این یکی از آخرین چالشهای به جای مانده از جنگهای دهه 1990 بالکان است.

در حالی که اتحادیه اروپا خواستار تصویب قطعنامه ای در شورای امنیت برای پایان دادن به این بحران است اما تداوم اختلاف نظرها بین اعضای این شورا و ناکامی در دستیابی به اجماع در این رابطه موجب شده بروکسل نیز به حل این مساله از طریق راهکارهای دیگر از جمله اعلام استقلال یکجانبه کوزوو متمایل شود.

آمریکایی ها نیز که حامی اصلی جدایی کوزوو از جمهوری صربستان هستند، تاکید دارند نمی توان وضعیت کوزوو را برای همیشه در حالت ابهام باقی گذاشت.

سازمان ملل متحد که خواستار مشخص شدن آینده کوزوو است حدود یکسال قبل «مارتی آهتیساری»، از روسای جمهور پیشین فنلاند را به عنوان نماینده ویژه امور کوزوو مامور کرد تا طرحی برای تامین آزادی های سیاسی و فرهنگی اقلیت حزب کوزوو در صورت جدایی این استان از جمهوری صربستان تهیه کند.

اتحادیه اروپایی نیز موافقت کرده اجرای طرح آهتیساری را با جایگزینی نیروهای سازمان ملل با واحدهای نظامی این اتحادیه و نظارت بر نحوه مدیریت کوزوو برای یک دوره زمانی مشخص تضمین کند.

نیروهای ناتو در کوزوو که تعدادشان به 17هزارتن بالغ می شود در چارچوب این برنامه در این استان باقی خواهند ماند. با وجود آن که رهبران آلبانیایی تبارهای کوزوو طرح آهتیساری را کمابیش پذیرفته اند بوریس تادیچ، رئیس جمهور صربستان و واویسلاو کوشتونیکا، نخست وزیر بوضوح با آن مخالفت کرده اند و می گویند هیچ گاه با استقلال کوزوو موافقت نخواهند کرد.

نظرات روس‌ها و صرب‌ها:

روسیه بر تداوم مذاکرات سیاسی و پیگیری راهکارهای دیپلماتیک برای حل این بحران تاکید دارد.

روسیه پیشتر گفته است که هر طرحى مبنى بر استقلال کوزوو را در شوراى امنیت وتو خواهد کرد.درعین حال مسکو تصریح کرده که هر راه حل مورد توافق بلگراد و پریشتینا را خواهد پذیرفت.

از این رو گمان نمى رود که بحث تقسیم احتمالى کوزوو نیز درشرایط توافق طرفین مخالفتى از سوى مسکو یا غرب به دنبال داشته باشد. با این همه بحث تقسیم کوزوو تنها یکى ازگزینه هاى احتمالى است و طرفین در حال حاضر از بحث درباره آن مى پرهیزند و کماکان بر مواضع کاملا مخالف یکدیگر پافشارى مى کنند.

«بوریس تادیچ» رئیس جمهورى صربستان با هدف حفظ یک موقعیت قوى در مذاکرات کوزوو از تمامى احزاب این کشور درخواست کرده که دراین مقطع دشوار از مذاکرات، منافع ملى را بالاتر از منافع حزبى قرار دهند.

برای حل مشکل، گروه تماس سه‌جانبه آمریکا، روسیه و اتحادیه اروپا تشکیل شده و درنهایت بلگراد با نگاهی به الگویی شبیه به هنگ‌کنگ خودمختاری کوزوو را پذیرفته است، اما این موافقت برای آلبانی‌تبارهای کوزوو کافی جلوه نکرده است.

بلگراد اعلام کرده در صورت اعلام استقلال کوزوو، شرایط زندگی برای مردم آن دشوار خواهد شد. بلگراد تحریم اقتصادی کوزوو و بستن مرزها را نیز در نظر داشته و عملی خواهد نمود.

در همین حال روسیه به عنوان مهم ترین حامى صربستان درعرصه بین المللى بارها اعلام کرده که برمواضع خود در قبال کوزوو تا آخرین مرحله باقى خواهد ماند.

برگزاری انتخابات پارلمانی در کوزوو:

ایالت خودمختار کوزوو سومین انتخابات پارلمانی خود بعد از جنگ سال 1999 را در روز شنبه 15 دسامبر 2007 میلادی (برابر با 24 آذرماه 1386) برگزار نمود.

پارلمان کوزوو 120‌عضو داردکه 20 کرسی به اقلیت‌های قومی غیر از آلبانی‌تبارها تعلق دارد.

در این انتخابات، عمده‌ترین رقابت انتخاباتی پارلمانی، میان 2 حزب عمده سیاسی اتحادیه دمکراتیک کوزوو و حزب دمکراتیک کوزوو به‌رهبری هاشم تاچی بود.

نکته اصلی انتخابات پارلمانی کوزوو آن بود که تقریبا همه گروه‌های سیاسی عمده، تحقق استقلال کوزوو را به رأی‌دهندگان وعده کرده اند.

«هاشم تاچی» پیروز انتخابات پارلمانی کوزوو پس از اعلام پیروزی در انتخابات اعلام کرده بود بلافاصله پس از گفت وگو با اقلیت صرب های کوزوو استقلال کوزوو را اعلام خواهد کرد.صرب ها هم که موضع مخالف با استقلال کوزوو اتخاذ کرده اند، هشدار دادند اعلام استقلال یکجانبه از سوی هاشم تاچی ممکن است آتش درگیری را در بالکان شعله ور سازد.

در نتیجه برگزاری انتخابات پارلمانی، حزب دموکراتیک کوزوو که تاچی از اعضای آن است34 درصد آرا و حزب جبهه دموکراتیک کوزوو 22 درصد آرا را به دست آوردند.

البته اقلیت صرب (که در منطقه آلبانیائیها زندگی می کنند) همانند گذشته و به دستور رهبران ملی خود انتخابات را تحریم کرده بودند.

پیامدهای استقلال کوزوو:

1- ناظران می گویند، اگر کوزوو استقلال پیدا کند موج جنبشهای جدایی طلبانه در سراسر اروپا از اسپانیا گرفته تا اسکاتلند تقویت خواهد شد.

2- این خطر وجود دارد که یکپارچگی مرزها که از زمان پایان جنگ جهانی دوم بر اروپا حاکم بود، با استقلال کوزوو از هم فرو بپاشد.

3- احتمال دارد که رهبران اکثریت قومی کوزوو در اوایل سال 2008 میلادی بطور یکجانبه استقلال کوزوو را از صربستان اعلام کنند، اما آنها قول داده اند بدون تأیید اروپا و آمریکا دست به چنین کاری نخواهند زد.

4- روسیه متحد دیرینه صربستان با استقلال کوزوو مخالف است، این درحالیست که دست کم چهار کشور قبرس، یونان، اسلوواکی و اسپانیا نیز مایل به شناسایی اعلامیه یکجانبه استقلال کوزوو نیستند.

ولادیمیر پوتین پیشتر بااشاره به وضعیت بافت قومی اسکاتلند، کاتالونیا و باسک گفته بود، این راه حل در غرب موجب تشدید جنبشهای جدایی طلب در اروپا خواهد شد.

5- این وضعیت در حالی است که منطقه باسک در شمال اسپانیا و منطقه کاتالونیا در شمال شرق این کشور به خواستهای خود برای کسب خودمختاری بیشتر شدت بخشیده اند. گزارشها از حاکم شدن وضعیت مشابه در شمال بلژیک و شمال ایتالیا حکایت دارد.

6- البته استقلال کوزوو می تواند الگویی منفی برای برخی مناطق و جمهوریهای خودمختار در داخل جمهوری فدراسیون روسیه نیز باشد و موج آتش و بحران برپا و تثبیت شده از قبل آن، می تواند دامن خود روسها را نیز بگیرد.

نتیجه اینکه:

در حال حاضر و از منظر روسها کوزوو حیاط خلوت امنیتی روسیه در بالکان و حتی اروپا محسوب می گردد، این مسئله موضوعی است که روسها به این سادگی ها و به راحتی از آن نخواهند گذشت.

روسیه که طی سالهای پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در موارد بسیار نادر تهدید به وتوی قطعنامه ای را در شورای امنیت سازمان ملل متحد نموده است، این مرتبه به صورت رسمی و کاملاً جدی این موضوع را مطرح ساخته و بر روی آن در سطح افکار عمومی در منطقه و حتی جهان اصرار و پافشاری نیز دارد، این مسئله و کلاً موضوع کوزوو تبدیل به مناقشه ای جنجال برانگیز مابین روسیه از یک طرف و آمریکا و غرب در طرف مقابل آن شده است، و به طور حتم حل این بحران به این زودی‌ها امکان پذیر نخواهد بود.