بصیرت - صفحه 2714

مقدمه: واژه نافرماني مدني در عالم سياست، خاصه در شرايط ناآرام و متلاطم سياسي، زياد استعمال مي‌شود. گرچه نخستين مفهومي كه از اين عبارت و لفظ «نافرماني» در تلقي عمومي متبادر مي‌شود، تصويري اغتشاش‌آلود است، اما توجه به مفهوم اين عبارت و كاربست تاريخي آن نشان مي‌دهد، انگاشت عمومي نسبت به نافرماني مدني با تعريف اصيل آن تا حد زيادي در تعارض است. در اين نوشتار برآنيم تا تعريف، زمينه‌ها و ريشه «نافرماني مدني» را در ادبيات سياسي واكاوي كنيم.

مقدمه: در روزهای اخیر و پس از مطرح شدن جریانی تحت عنوان ما پشیمانیم، مواجهه ‌هاي گوناگونی با این جریان صورت گرفت، از دسیسه نامیدن تا پذیرش و نقد دانستن آن. جریانی که نشانه‌هاي نا امیدی از روندهای موجود را رودرروی مسئولان قرار داد اما آنچه خودنمایی کرد برخورد تند با این جریان بود. این روزها که اعتراضات دامنه دار خیابانی را شاهدیم برخی مي‌گویند شاید اگر مواجهه بهتری با چنین جریانات معترضی از سوی دولت و البته دیگر قوا صورت گیرد شاید جو نامیدی شدیدی که در برخی لایه‌هاي اجتماعی بسیار جلب توجه مي‌کند، منتهی به خیابانی شدن اعتراضات نمي‌شد. بهار در گفت‌وگو با محمدعلی ابطحی از نزدیکترین افراد به ریاست دولت اصلاحات در تلاش است تا به تحلیلی حقیقی از جریان ما پشیمانیم و واکنش دولت بپردازد. واکاوی که امید است راهگشای مواجهه متناسب‌تر دولت با نقدها و حتی ناامیدی‌ها در کشور باشد. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:

مقدمه: اعتراضات اخیر در گوشه و کنار کشور مدتی است که بخش وسیعی از فضای سیاسی رسانه‌ای را به خود مشغول کرده و اظهار نظرهای متفاوتی از چگونگی نحوه مواجهه درست با آن تا منشا شکل گیری آن کماکان در جریان است. فارغ از نحوه شکل گیری این اعتراضات اما چگونگی مواجهه صحیح با آن مهمترین وجهی است که مي‌تواند آنگونه که رئیس جمهور روز گذشته اشاره کرد این حوادث را از تهدید به فرصت تبدیل کند. برای رسیدن به این مهم بسیاری از فعالین سیاسی راه کارهایی ارائه داده اند که در خلال بسیاری از آنها نکاتی مورد اشاره قرار گرفته است که میتواند در صورت توجه و کاربست از سوی مسئولین مسیر نزدیک شدن به شرایط مطلوب را فراهم آورد. در ادامه پیشنهاد‌هاي سید محمد رضا خاتمی نائب رئیس مجلس ششم و غلامعلی رجایی مشاور آیت‌الله هاشمی را در این ارتباط مرور مي‌کنیم.

اشاره: حضور اعتراضی گروهی از مردم در خیابان‌های تهران و سایر شهرها ابعاد تازه‌ای پیدا کرده است. حالا موضوع از اعتراض‌های صنفی و حزبی فراتر رفته و عده‌ای سودجو و ضدانقلاب با سر دادن شعارهای تند علیه انقلاب و نظام اسلامی و همچنین زدن صدمه به اموال عمومی، دنبال اهداف پنهانی از این قضایا هستند که بررسی بیشتر آن می‌تواند به روشن شدن افکار عمومی کمک بیشتری کند؛ به‌خصوص که حالا عربستان سعودی و آمریکا بیش از هرکشور دیگری با ذوق و شوق فراوان چشم به خیابان‌های کشورمان دوخته‌اند و البته ناگفته نماند که آنها یک بار در سال 88 نیز چنین وضعیتی را تجربه کردند اما با هوشمندی دوستداران انقلاب و قاطبه ملت ایران، خواب‌هایشان برای جمهوری اسلامی ایران در حد همان رؤیا باقی ماند.

مقدمه: برای تحلیل اعتراضات و اغتشاشات اخیر در سطح کشور، مانند هر پدیده اجتماعی دیگری، نیاز به رصد و جمع‌آوری اطلاعات دقیق میدانی و تسلط به چارچوب‌های نظری مرتبط با پدیده داریم؛ اما شاید بتوان با استفاده از رویکردها و چارچوب‌های نظری پیشین و توجه به روندهای تکرارشونده، تحلیلی مختصر از رویداد ارائه و اصطلاحاً جامعه‌شناسی سرپایی انجام‌داد. به همین منظور با آقای علی اردشیر انتظاری عضو هیات علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی گفت‌وگو کردیم.

اشاره: بهره‌گیری از بحران‌ها در ادبیات اقتصاد سیاسی، پیشینه‌ای طولانی دارد و شاید بتوان مسابقه آن را به «دکترین شوک» میلتون فریدمن هم نسبت داد اما به‌درستی نمی‌توان ادعا کرد که پیش از او نیز از شرایطی مانند جنگ، کودتا، حوادث طبیعی و… بهره‌گیری نشده باشد. ماجرا از آن قرار است که نهادهای قدرت یا وابستگان آنها، با ایجاد بحران یا بهره‌گیری از بحران، به‌دنبال آن هستند که منافع سیاسی یا اقتصادی خود را دنبال کنند. این ردپا را تقریبا می‌توان در همه دولت‌ها دید. موضوع آنجایی بغرنج می‌شود که نه‌تنها ذی‌نفعان با نفوذ در دولت‌ها به‌دنبال مطامع خود می‌گردند بلکه در کنار آن، دولت‌ها نیز به دلایل مختلف با بهره‌گیری از «بحران» از مسئولیت‌های اجتماعی خود سر باز می‌زنند. این شیوه عملکرد را به وضوح در دولت‌های نهم و دهم با بحران‌سازی‌های مختلف شاهد بودیم و اکنون، هم دامنه آن بحران‌ها وسیع‌تر شده و هم بخش‌های خارج از دولت به آن رو آورده‌اند. بارها اقتصاددان‌ها هشدار داده بودند که شرایط اقتصادی بدون توجه به مسائل اجتماعی و سیاسی قابل بررسی نیستند و درنهایت به بحران‌های بزرگ برای جامعه تبدیل می‌شوند. پس از زلزله سرپل‌ذهاب، حسن روحانی برای بازدید از مناطق زلزله‌زده راهی کرمانشاه می‌شود. روحانی، زبان به گلایه باز می‌کند و می‌گوید: «دیدیم مسکن‌های مهر همه تخریب شد، در کنار آن خانه‌های مردم سالم ماندند، حتی شیشه‌های آنها هم نشکست. ثابت شد که مردم بهتر از دولت برای خود خانه می‌سازند، جز مواردی که دولت مجبور است، متصدی است و وظیفه حاکمیتی دارد، مشخص شد هرچه کار را به مردم واگذار کنیم بهتر، زودتر، ارزان‌تر و دقیق‌تر انجام می‌شود». سخن رییس‌جمهور به‌عنوان یک مقام حاکمیتی در برابر بحران‌های اخیر اقتصادی نیز تکرار شده و نشانه‌ای از مسئولیت‌گریزی دولت از اجرای مسئولیت اجتماعی خود در قبال مسائل اقتصادی مردمی است که براساس قانون اساسی بر دولت‌ها محول شده اما در سال‌های گذشته شاهد بودیم، بعد از ماجرای موسسات غیر‌مجاز و بحران بیکاری و رکود، اقتصاددان‌های بسیاری هشدار دادند که باید رویکرد‌ها تغییر کند و دستورالعمل‌هایی نیز پیشنهاد کردند اما متاسفانه همواره دولت‌ها و نهاد‌های مسئول بی‌اعتنایی کرده‌اند و تقریبا همه دولت‌ها از مسئولیت اجتماعی خود سر باز زده‌اند. برای مثال اصل ۳۱ قانون اساسی تاکید دارد: «داشتن‏ مسکن‏ متناسب‏ با نیاز، حق‏ هر فرد و خانواده‏ ایرانی‏ است‏. دولت‏ موظف‏ است‏ با رعایت‏ اولویت‏ برای‏ آنها که‏ نیازمندترند به‌ویژه‏ روستانشینان‏ و کارگران‏، زمینه‏ اجرای‏ این‏ اصل‏ را فراهم‏ کند». و باز طبق اصل ۲۸ قانون اساسی «هر کس حق دارد شغلی را که به آن مایل است و مخالف اسلام و مصالح عمومی و حقوق دیگران نیست، برگزیند. دولت موظف است با رعایت نیاز جامعه به مشاغل گوناگون برای‌ همه افراد امکان اشتغال به کار و شرایط مساوی را برای احراز مشاغل ایجاد نماید». به همین بهانه، بحران‌های اقتصادی که عمدتا نیز توسط اقتصاددان‌ها هشدار و راه‌حل برای آن داده شده بود، چرایی مسئو‌لیت‌گریزی دولت‌ها و فقدان گوشی برای شنیدن را مورد بررسی قرار داده‌ایم. حسین راغفر، اقتصاددان و عضو هیات‌علمی دانشگاه الزهرا(س) در گفت‌وگو با «وقایع‌اتفاقیه» چنین واکنشی از سوی رییس‌جمهوری را نوعی اعتراف به گناه از سوی مسئولان قلمداد می‌کند و همچنین می‌گوید چنین عملکردی را تقریبا در همه دولت‌های دیگر نیز شاهد بودیم و فقط مختص این دولت نیست.

مقدمه: مصطفی کواکبیان، سیاستمدار اصلاح‌طلب، دارای دکترای علوم سیاسی و استاد دانشگاه علامه طباطبایی است که از فهرست امید توانسته به عنوان نماینده مردم تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر و پردیس، در دهمین دوره مجلس شورای اسلامی حضور یابد. وی در دوران برگزاری انتخابات دوازدهمین دوره ریاست جمهوری از حامیان حسن روحانی محسوب می‌شد، ولی اخیرا در نطقی پرانتقاد، عملکرد دولت دوازدهم را در راستای منافع مردم ندانسته و خطاب به قوه مجریه اعلام کرده، شما فرصت چندانی ندارید و در یک چشم برهم زدن، فرصت چهار ساله‌تان تمام می‌شود. پس بیایید در کنار مردم قرار گیرید و مشکلات مردم را حل کنید. وی در گفت‌وگو با جام‌جم، ضمن تاکید بر این که اصلاح‌طلبان در انتخابات دوره دوازدهم چاره‌ای جز رای دادن به حسن روحانی نداشته‌اند، گفته، اگر روند فعلی از سوی جریان اصلاحات ادامه یابد، شانسی برای انتخابات 1400 ندارند. مشروح گفت‌وگو را بخوانید.