بصیرت - صفحه 2858

اشاره: اصل ماجرا بازمی‌گردد به یک تصمیم؛ ژانویه۲۰۱۳ دیوید کامرون، نخست‌وزیر وقت بریتانیا و رهبر وقت حزب محافظه‌کار تحت فشار تعدادی از اعضای این حزب و در شرایطی که محبوبیت حزب استقلال بریتانیا رو به افزایش بود، مدعی شده بود که اگر این حزب در انتخابات سال ۲۰۱۵ پیروز شود، دولتی تشکیل خواهد داد که پیش از سال ۲۰۱۷ در مورد خروج از اتحادیه اروپا رفراندوم برگزار می‌کند. در فوریه ۲۰۱۶ دیوید کامرون که حزبش در انتخابات پیروز شده بود، نتیجه مذاکرات خود را با اتحادیه اروپا اعلام کرد و ۲۳ ژوئن ۲۰۱۶ را به‌عنوان تاریخ همه‌پرسی در مورد آن تعیین کرد. ۲۳ ژوئن ۲۰۱۶ همه‌پرسی برگزار شد. صبح روز بعد نتیجه، همه را غافلگیر کرد، نزدیک به ۵۲ درصد بریتانیایی‌ها به خروج از اتحادیه اروپا رای دادند. ساعتی بعد از روشن‌شدن نتیجه آرا، دیوید کامرون اعلام کرد که از نخست‌وزیری بریتانیا کناره‌گیری خواهد کرد. اواسط ژوئیه ترزا می‌به‌عنوان رهبر جدید حزب انتخاب شد و کار خود را به‌عنوان نخست‌وزیر آغاز کرد. چند ماه بعد یعنی در ۲۹ مارس ۲۰۱۷ بریتانیا بر اساس ماده ۵۰ پیمان لیسبون تصمیم خود به خروج از اتحادیه اروپا را رسما اعلام کرد. فردای آن روز ـ۳۰مارس ۲۰۱۷ ـ لایحه لغو قانون عضویت بریتانیا در اتحادیه اروپا و قوانین ناشی از آن منتشر می‌شود. برگزیت حالا در مسیر اجرایی‌شدن است. این روزها، مقامات بریتانیایی با امید به پیشرفت در گفتگوهای مربوط به روابط دوجانبه پس از خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا به بروکسل در آیند و روند هستند در حالی که آن اتحادیه اصرار دارد که پیش از امضای توافق خروج و دیگر موارد مربوط به «طلاق» نباید وارد چنین گفتگویی شد و این یعنی فهم آسان ابراز نگرانی میشل بارنیه، مذاکره‌کننده ارشد اتحادیه اروپا. بریتانیا به‌سرعت زمان را از دست می‌دهد و در این از دست‌دادن زمان، تلاش می‌کند برای دو سال باقیمانده تا 2019 و دوران پس از آن، مذاکراتی داشته باشد که بتواند روابط کنونی با اتحادیه اروپایی همچنان پا برجا بماند. این را حتی می‌توان در چرخش محسوس سیاست‌های حزب کارگر بریتانیا دید. سخنگوی حزب کارگر گفته است «حزب همان"شرایط اساسی" کنونی روابط با اتحادیه اروپا را در دوران انتقالی ادامه برگزیت، یعنی تا سال ۲۰۱۹ پیشنهاد می‌کند. پس از آن همه گزینه‌ها مطرح خواهد بود.» این اظهارات شاید در پاسخ به گزارشی باشد که در روزنامه‌های گاردین و آبزرور منتشر شده بود، گزارشی که در آن کایر استارمر، وزیر سایه برگزیت از فکر ادامه عضویت در بازار یکپارچه مالی اتحادیه اروپا، پس از ماه مارس ۲۰۱۹، پس از آنکه بریتانیا قرار است اتحادیه اروپا را ترک کند، جانبداری کرده بود! و این یعنی بریتانیا اندکی برای خروج از اتحادیه مردد نشان می‌دهد. یک ابراز نگرانی کافی است تا به کنکاش در پیدا و پنهان برگزیت بپردازیم و در این مسیر باب گفتگو را بازکرده‌ایم با خانم دکتر رکسانا نیکنامی، کارشناس مسائل اروپا و عضو هیئت علمی دانشگاه، تا ببینیم این ابراز نگرانی‌ها دلیلش چیست؟ انگلستان در نهایت می‌تواند همچنان در حوزه بازار یکپارچه مالی اروپا و اتحادیه گمرکی اروپا باقی بماند؟ نقش کشورهایی چون آلمان، فرانسه، ایتالیا و نزدیک‌ترین شرکای این سه‌کشور در اتحادیه اروپا، پس از خروج کامل بریتانیا از اتحادیه چه بازتعریفی خواهد داشت؟ دو کشور آلمان و فرانسه آیا مانع بازگشت انگلستان به اتحادیه خواهند شد؟ رسیدن به پاسخ این سوال که نوع و سطح روابط بریتانیا و ایالات متحده آمریکا، چه تاثیرات کوتاه و بلندمدت می‌تواند بر آینده سیاسی ـ اقتصادی کشورهای اروپایی و بریتانیا داشته باشد و مهم‌تر از این، روسیه آیا در این میان می‌تواند با برخی فشارها و معرکه‌گردانی‌ها بر روند اجرایی‌شدن برگزیت ـ تند و کندی اصل موضوع یعنی خروج ـ تاثیرگذار باشد؟ مهم است که بدانیم با خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، سیاستگذاری‌ها و واکنش‌ها و نیز موضع‌گیری‌های این اتحادیه بیشتر اقتصادی است تا سیاسی، به کدام سمت مایل خواهد شد؟ آمریکا و روسیه، آیا شیوه‌ای جدید برای ترمیم کاستی‌هایی که تاکنون با آن دست و پنجه‌نرم کرده‌اند، اتخاذ کرده‌اند؟ بحث‌های بسیاری از زمان تصویب برگزیت در بریتانیا وجود داشته است تا جایی که برخی حتی به اینکه رای مثبت برای خروج کشورشان از اتحادیه داده‌اند دچار نوعی حس خیانت شده‌اند و دلیل این امر را کندی اجرایی‌شدن و انعطاف بیش از حد و غیرلازم ترزا می‌می‌دانند. این روزها که شرق و غرب در جدال تضمین و امتیازگیری هستند شاید اتحادیه اروپایی به این مسئله می‌اندیشد که مسئله‌ای به نام برگزیت را به سرمنزل مقصود برساند. نوع و شیوه رفتاری بریتانیا و اتحادیه اروپایی بر آینده بسیاری از کشورهایی که وسوسه شده‌اند برگزیتی دیگر را تجربه کنند؛ تاثیر قابل‌توجهی خواهد گذاشت! شاید با خروج انگلستان از اتحادیه، مسیر و تفکرات آن نیز عوض شود و سازوکارهایی به کار بسته شود که تردید امروز بریتانیا به پشیمانی ابدی آن تبدیل شود اگرچه انگلستان در زمان حضور در اتحادیه نیز عضوی نصفه و نیمه و به تعبیری درست، عضو معلق آن بوده است اما برگزیت می‌تواند بر آینده سیاسی و اقتصادی دو سوی ماجرا یعنی انگلستان و اتحادیه سایه‌ای سنگین افکند.

مقدمه: «حال و هواي اصلاحات و اصلاح‌طلبان چگونه است و چه ويژگي مي‌شود براي آنان متصور بود؟» پاسخ به اين پرسش كليدي با نگاهي معطوف به سبك تعامل رفرميست‌هاي ايراني و اعتدالگرايان با محوريت حسن روحاني تنها از دريچه بررسي مختصات و مشخصات كنشگري امروز اصلاح‌طلبان ميسر است. از همين رو با دكتر محمدرضا تاجيك، يكي از سرشناس‌ترين تئوريسين‌هاي اصلاح‌طلب و آينده پژوهان عالم سياست ورزي در ايران به گفت‌وگو نشسته‌ايم. تاجيك معتقد است حال و هواي اصلاحات و اصلاح‌طلبان را ملالي نيست جز نزديكي شبه‌اصلاح‌طلبان و دوري اصلاح‌طلبان واقعي. اشاره رييس مركز بررسي‌هاي استراتژيك رياست‌جمهوري دولت اصلاحات، اصلاح‌طلبان تاكتيكي است. كساني كه نوش‌شان شامل حال ديگران مي‌شود و نيش شان شامل حال خودي‌هاست. به گفته اين تئوريسين اصلاح‌طلب هر چند ميان اصلاح‌طلبي موجود و اصلاح‌طلبي به مثابه يك گفتمان بالنده هژمونيك تفاوت وجود دارد اما بي‌ترديد اصلاحات گفتمان برتر دهه آتي جامعه ايراني خواهد بود. استاد دانشگاه شهيد بهشتي هر چند در توصيف وضعيت امروز اصلاحات مي‌گويد: «آنچه مي‌خواهم نمي‌بينم و آنچه مي‌بينم، نمي‌خواهم.» اما در ادامه تاكيد دارد كه جريان اصلاح‌طلبي در تاريخ اكنون خود سخت نيازمند تدوين و تقرير گفتمان اصلاح‌طلبي است. بر همين اساس است كه بازهم از ضرورت تدوين مانيفست اصلاحات سخن گفته است: «نخست بايد اراده‌اي در سطح بزرگان و احزاب اصلاح‌طلبي شكل بگيرد و عده‌اي مسوول تهيه پيش نويس مانيفست شوند.» محمد رضا تاجيك در بخش ديگري از اين گفت‌وگو پاشنه آشيل اصلاح‌طلبي را اصلاح‌طلبان كاذب و دروغين مي‌داند كه همچون موريانه از درون در حال استحاله و پوك كردن جريان و گفتمان اصلاح‌طلبي هستند. او همچنين درباره چگونگي ارتباط اصلاح‌طلبان و دولت روحاني مي‌گويد: «گره زدن استراتژيك زلف اصلاح‌طلبي به زلف دولت اعتدال جفاست.» مشروح گفت‌وگوي «اعتماد» با دكتر محمدرضا تاجيك به شرح زير است:

اشاره: خاورمیانه شاهد تحولات جدید مبتنی‌بر تنش‌ها میان قدرت‌های منطقه‌ای است. این تنش‌ها و منازعات، همکاری‌های مشترک و سیاست‌های خارجی دولت‌های موجود در غرب آسیا را تحت‌شعاع قرار داده است. در چنین شرایطی، نقش کشورهایی چون ترکیه موردتوجه قرار می‌گیرد؛ زیرا ترکیه نیز مانند ایران در گروه کشورهای پیرامونی جهان عرب دسته‌بندی می‌شوند. برخی تحلیلگران داخلی در ترکیه بر این باورند اگر آنکارا تغییری در سیاست خارجی موجود خود ایجاد نکند، در سال‌های آینده به بازیگری منزوی تبدیل خواهد شد. رحمن قهرمان‌پور، کارشناس مسائل بین‌الملل، در این‌باره با روزنامه «آسمان آبی» گفت‌وگو کرد. قهرمان‌پور با اشاره به نقش کمالیست‌ها و ملی‌گرایان در انتقاد به سیاست‌خارجی رجب طیب اردوغان معتقد است نظام امنیتی در منطقه خاورمیانه نظامی چندقطبی است و شکل‌گیری فضای دوقطبی در این منطقه نگاهی غیر‌واقع‌بینانه است و از سوی دیگر، انزوای موردنظر جریان‌های سیاسی در ترکیه در سال‌های آینده امکان وقوع نخواهد داشت.

اشاره: تشويق و انتقاد راهبرد اصلي اصلاح‌طلبان در قبال روحاني است. اين جمله حميدرضا جلايي‌پور را بايد رويكرد اكثريت غالب كنشگران سياسي اصلاح‌طلب دانست. چه آنكه اصلاح‌طلبان با حمايت از روحاني هم دست فرمان مديريت كشور را از سال ٩٢ به اين سو تغيير داده‌اند و هم آنكه با اين تغيير مجال بيشتري براي دم و بازدم در اتمسفر سياست ايران پيدا كرده‌اند. هرچند هستند اصلاح‌طلباني كه از فرداي معرفي كابينه دوازدهم از سوي روحاني منتقد دولت و رفتار روحاني شده‌اند. به اعتقاد آنان روحاني راهنماي چپ را زد و به راست پيچيد اما جلايي‌پور معتقد است كه تامين منافع ملي و عبور از بحران‌ها باعث همكاري اصلاح‌طلبان با نيروهاي ميانه‌‌رو اصولگرا و اعتدال‌گرايان شد. به اعتقاد اين فعال سياسي اصلاح‌طلب خوب ظاهر شدن روحاني در جريان انتخابات ٩٦ و تند كردن مباحث توسط او به هيچ عنوان مطالبه اصلاح‌طلبان از روحاني نبوده است. به گفته وي اصلاح‌طلبان منتظرند تا حسن روحاني به وعده‌هايي كه در انتخابات داده عمل كند و از همين رو به هيچ عنوان از روحاني نااميد نشده‌اند. جلايي‌پور البته يك راه‌حل هم براي سرعت بخشيدن به حل مشكلات كشور دارد: تقويت جامعه مدني و همكاري نيروهاي درون اين جامعه با دولتي‌ها. همين است كه مي‌گويد: «ما اصلاح‌طلبان هم دولت پاسخگو، شفاف و حساس به مسائل جامعه مي‌خواهيم و هم يك جامعه مدني قوي و زنده مي‌خواهيم تا بتوانيم به رفع مشكلات غامض جامعه بپردازيم. جلايي‌پور در بخش ديگري از اين مصاحبه حاضر نشدن برخي چهره‌هاي دولتي در مراسم تشييع جنازه دكتر ابراهيم يزدي را به دليل خارج نشدن از فضاي امنيتي پيش از سال ٩٢ اعلام كرد و گفته است: «اين يك علامتي است كه نشان مي‌دهد كه ما هنوز به طور كامل از وضعيت امنيتي قبل از سال ٩٢ خارج نشده‌ايم. ببينيد آقاي يزدي نه‌تنها يك شخصيت شناخته شده آزاديخواه و اصلاح‌طلب بود، بلكه يكي از چهره‌هاي برجسته انقلاب اسلامي بود. وزير خارجه دولت موقت بود. ادب سياسي حكم مي‌كند كه چنين حضوري توسط مقامات رسمي صورت بگيرد اما اينكه چرا چنين نمي‌شود به عمل دولت موازي و فضاي سال‌هاي ٨٤ تا ٩٢ بازمي‌گردد.