بصیرت - صفحه 3080

اشاره: علي شريعتي در سخنراني «علي حقيقتي بر گونه اساطير» تقسيم‌بندي جالبي از انسان‌ها ارائه داده است، «اول آدم‌هايي که وقتي هستند، هستند و وقتي که نيستند، نيستند. اينان تنها هويت جسمي دارند؛ دوم انسان‌هايي که وقتي هستند انگار نيستند و زماني هم که نيستند اصلا نيستند آنان مرده و زنده‌شان يکي هست؛ سوم انسان‌هايي که وقتي هستند، هستند و وقتي که نيستند هم باز هستند! اينها در نبودشان بازهم در زندگي افراد تأثيرگذار هستند». بي‌شک علي شريعتي با احيای گفتمان روشنفکري ديني در ادبيات سياسي و اجتماعي ايران، يکي از تأثير گذارترين چهره‌هاي تاريخ معاصر به‌حساب مي‌آيد به‌گونه‌اي که حتي مرگ هم پس از چهار دهه نتوانست از فصاحت بيان و حرارت کلامش فروبکاهد تا خود مصداق همان‌هايي باشد که وقتي نيستند هم هستند. شريعتي اگر روشنفکر بود، انقلابي هم بود و اگر اين دو بود، عارف هم بود و اجماع اين سه ويژگي در شريعتي از او شخصيتي چند ساحتي مي‌سازد تا علي‌رغم برخي نقد‌هاي روا و تخريب‌هاي ناروا همچنان جاذبه‌اي شگرف در ميان نسل‌هاي جوان و کشنگران سياسي داشته باشد. با اين همه چهره چند وجهي شريعتي موجب آن شد که در حلقه هوادارانش هم ناشناس باقي بماند تا هرکسي از ظن خود با بخش‌هايي از انديشه او همراه شود و بعضا با نردبام نقد آرای او، نام و شايد ناني براي خود فراهم آورد. از‌همين‌رو براي واکاوي آرای شريعتي با احسان شريعتي به گفت‌وگو نشستيم. او همان‌گونه است که پدرش در وصيتنامه‌اش آرزو کرده بود؛ متفکر، معنوي، پر احساس، متواضع و مغرور. اين دانش‌آموخته فلسفه از سوربن فرانسه معتقد است، نسل امروز به‌واسطه شريعتي بي‌آنکه هويتش را از دست بدهد مي‌تواند بودائيزم، مارکسيزم و ايدئولوژي‌هاي مختلف ديني را بشناسد و آنها را باهم بسنجد. او آنچه اين روزها به‌عنوان عبور از شريعتي تکرار مي‌شود را به نوعي پشت‌کردن يا نفي شريعتي تلقي مي‌کند و بر اين باور است که «براي عبور به‌معناي هگلي که هم هضم مي‌کنيم و هم حذف، بايد آن تفکر را به‌خوبي فهميد و مسلط بود تا بتوان آن را ارتقا داد».

مقدمه: در اول ماه مي، سند سياسي جديد حماس در دوحه منتشر شد؛ سندی که انتشار آن موجي از جنگ رسانه‌اي موافقان و مخالفان را به راه انداخته است. برخي معتقدند که حماس از اصول انقلابي خود عقب‌نشيني کرده و برخي ديگر معتقدند اين سند سياسي تنها يک تغيير تاکتيک است. همزمان با شصت‌ونهمين سالروز تشکيل رژيم اشغالگر قدس، خالد مشعل، رئيس سابق دفتر سياسي جنبش مقاومت اسلامي فلسطين (حماس) اساسنامه جديدي را رونمايي کرد؛ اساسنامه‌اي که در 42 بند، سياست‌هاي کلي اين جنبش را تشريح مي‌کند. مهم‌ترين تغييرات اين سند نسبت به اساسنامه قبلي اين است که در سند جديد نابودي رژيم صهيونيستي به صراحت اعلام نشده، ضمن آنکه تشکيل دولت در مرزهاي 1967 پيش‌بيني شده است. برخي‌ها اين دو مسئله را عقب‌نشيني بزرگ حماس مي‌دانند اما بايد توجه داشت که از نظر محتوايي تغيير چنداني در اين اساسنامه ايجاد نشده است بلکه بيشتر تغيير در لحن گفتار مشاهده مي‌شود. طبق بند «20» سند جديد، حماس از هيچ بخشي از سرزمين فلسطين صرف‌نظر نخواهد کرد. حماس هر جايگزين ديگري به‌جاي آزادکردن کامل فلسطين از درياي مديترانه تا رود اردن را رد مي‌کند، رژيم صهيونيستي را به رسميت نمي‌شناسد و از هيچ يک از حقوق فلسطيني‌ها نيز چشم نمي‌پوشد. حماس همچنين برپايي دولت مستقل و کامل داراي حاکميت ارضي فلسطين بر‌اساس مرزهاي ۱۹۶۷ را به همراه حق بازگشت پناهجويان و آوارگان را به خانه‌اي که از آن بيرون شده‌اند، توافق ملي مشترک قلمداد مي‌کند. حماس همچنان در اساسنامه جديد تأکيد کرده که موجوديت اسرائيل را به رسميت نمي‌شناسد و نخواهد شناخت و مرزهاي کشور فلسطين را همان مرزهايي مي‌داند که پيش از شکل‌گيري اسرائيل در سال ۱۹۴۸ سرزمين فلسطين را تعريف مي‌کرد. از اين نظر تنها تغيير جزئي‌ای که در اساسنامه داده شده، پذيرش تشکيل کشور مستقل فلسطين در محدوده مرزهاي پيش از سال ۱۹۶۷، يعني در کرانه باختري و باريکه غزه است. در بند «يک» سند جديد هدف حماس «آزادسازي فلسطين و مبارزه با پروژه صهيونيسم» عنوان شده و در بخش مقدمه آمده است: «مقاومت تا تحقق پروژه آزادسازي، بازگشت آوارگان و تشکيل کشور با حاکميت کامل به پايتختي قدس ادامه خواهد داشت.» در بند «25» سند جديد به بحث سلاح و مقاومت مسلحانه جنبش حماس اشاره شده و بر ادامه مقاومت تأکيد شده است. در مجموع مي‌توان گفت که حماس در سند جديد خود تا حدودي راهبرد اصلي خود، يعني «مقاومت» را حفظ کرده اما در تاکتيک خود تغييراتي ايجاد کرده است. تحليل چيستي و چرايي اين اساسنامه، تأثيرات آن بر عملکرد حماس و همچنين مسئله سفر 22 ماه مي‌ ترامپ به سرزمين‌هاي اشغالي موضوع گفت‌وگويي است با دکتر خالد قدومي، نماينده دفتر حماس در تهران که در ادامه مي‌خوانيد:

مقدمه: نشست ترامپ با رهبران کشورهاي عرب در رياض قرار بود اتحاد دنياي عرب و وحدت‌نظر رهبران آنها را به نمايش بگذارد اما هنوز 48 ساعت از اين نشست نگذشته بود که شکاف عميق بين قطر و عربستان، به‌ويژه بر سر گروه اخوان‌المسلمين آشکار شد و در اين ميان رياض، قطر را متهم به حمايت از اخوان‌‌المسلمين و گروه‌هاي افراطي اسلام‌گرا کرد تا اين مسئله سرآغاز اختلافات و تنش‌هاي کم‌سابقه‌اي ميان کشورهاي حاشيه خليج‌فارس با محوريت عربستان‌سعودي در مقابل دوحه شود. در اين ميان، علاوه بر کشورهاي حوزه خليج‌فارس، آمريکا هم به جرگه منتقدان اين سياست‌هاي قطر پيوست که درنهايت در پنجم ژوئن به قطع‌ کامل روبط ديپلماتيک عربستان، امارات متحده عربي، بحرين، مصر و چند کشور ديگر با قطر انجاميد. يک چيز در اين بين مشخص شده است و آن اينکه ويدئوي 24 مي‌ (سوم خرداد) سخنان شيخ تميم، اختلافات عميق ميان قطر و عربستان بر سر نقش گروه اخوان‌المسلمين و جايگاه قطر در پيش و پس از تحولات موسوم به «بهار عربي» را آشکار کرد زيرا اظهارات امير قطر با سياست کنوني اين کشور انطباق دارد و افزون بر اين مسئله، اينکه قطر با شبکه الجزيره از مجموعه انقلاب‌هاي منطقه خاورميانه در سال 2011 با نام بيداري اسلامي يا بهار عربي حمايت کرده بود. درهمين‌راستا رهبري قطر، بهار عربي را فرصتي براي افزايش نفوذ خود در منطقه مي‌دانست. در سايه اين نکته، دوحه با حمايت مستقيم و غيرمستقيم از جنبش‌هاي سکولار، مشروعيت رژيم‌هاي تئوکرات منطقه، ازجمله عربستان‌سعودي را زير سؤال برد. يکي ديگر از اختلافات اساسي قطر با عربستان بر سر برخورد با گروه اخوان‌المسلمين است؛ هرچند خود عربستان نيز در سال‌هاي دهه ۱۹۷۰ به تعداد زيادي از اعضاي اخوان‌المسلمين پناه داده بود اما به‌تدريج متوجه شد که اين گروه يک تهديد جدي عليه نظام‌هاي سياسي منطقه ازجمله خود عربستان است اما در مقابل، قطر با حمايت از گروه اخوان‌المسلمين در سال‌هاي اخير، سعي در افزايش نفوذ خود در ساير کشورهاي منطقه را دارد و از‌همين‌رو هم عربستان با اين سياست‌هاي اتخاذي دوحه به‌شدت مخالف است. مجموع اين مسائل درکل تنش‌هاي اخير دو کشور را در سطحي پررنگ موجب شده است؛ تنش‌هايي که حتي با گذشت بيش از يک هفته با ميانجيگري کشورهايي مانند کويت و عمان، نه‌تنها پايان نيافته بلکه شديدتر هم شده است. اقدامات حمايتي ترکيه درباره اعزام نيروي نظامي به قطر و زمزمه‌هايي مبني‌بر تصميم اسلام‌آباد براي اعزام 20 هزار نيروي نظامي پاکستاني به دوحه اگرچه تکذيب شد، ولی چهره اين تنش‌ها را از ديپلماتيک به تنش‌هاي نظامي تغيير داده که موجبات نگراني بين‌المللي از ادامه اين اختلافات را موجب شده است. «وقايع‌اتفاقيه» براي تحليل دقيق‌تر شرايط، علل و وضعيت کنوني روابط ديپلماتيک رياض و کشورهاي همسو با عربستان در مقابل دوحه و آينده اين تنش‌ها و بررسي تأثيرات سوء آن بر کشورهاي عربي حاشيه خليج‌فارس و منطقه خاورميانه، گفت‌وگويي را با دکتر اصغر زارعي، پژوهشگر روابط بين‌الملل و کارشناس مسائل خاورميانه ترتيب داده است که در ادامه مي‌خوانيد: