بصیرت - صفحه 3271

مقدمه: پیرمرد خوش‌اخلاق دیگر خسته شده است و سال‌های بعد از بازنشستگی را استراحت کرده و دیگر تدریس نکرده است. ابراهیم رزاقی، استاد بازنشسته دانشگاه تهران اعتقاد دارد که بعد از جنگ تحمیلی سیاست‌ها ی تعدیل ساختاری اجرا شده است و منشا تمام مشکلات امروز اقتصاد ایران را اجرای همین سیاست‌ها می‌داند. او بر این باور است که در این ۲۶ سال، دولت و بانک مرکزی دلار را ارزان نگه داشته‌اند تا واردات به‌سهولت انجام گیرد و تولید از میان برداشته شود. در ۲۶ سال اخیر ۱۳۰۰ میلیارد دلار واردات انجام شده است. بانک‌ها هم که با توجه به قانون اساسی باید به بخش‌های مولد کمک کنند تا چرخ اقتصاد به حرکت افتد، تا امروز فقط به دلالان و واسطه‌گرانی وام داده‌اند که سودهای هنگفت دریافت کنند. رزاقی می‌گوید دولت‌های نهم و دهم بیشتر از همه دولت‌ها برنامه تعدیل ساختار اقتصاد ایران را اجرا کرد. دولت یازدهم هم همه مشکلات را به برجام ربط می‌دهد؛ طوری سرنوشت ما را با برجام گره زده‌اند که حتی آب خوردن ما هم با برجام در ارتباط است. طبیعی است وقتی تنها افتخار دولت مهار تورم بوده، انتظاری نداریم که بخواهد با برجام همه مشکلات را برطرف کند. آفتاب اقتصادی در گفتگوی تفضیلی با ابراهیم رزاقی استاد اقتصاد دانشگاه تهران، اقتصاد ایران را پس از جنگ بررسی می‌کند.

اشاره: اگرچه همواره اقتصاد با دانش درآميخته بوده اما ورود به آنچه عصر شبکه و فناوري ديجيتال خوانده مي‌شود به‌تدريج تأثير اين فناوري در زندگي روزمره مردم را ملموس‌تر کرده است. گوشي‌هاي هوشمند، يک نمونه خيلي ساده و دم‌دست‌ترين نوع استفاده از تأثير اين فناوري بوده که زندگي بدون اين دستگاه همه‌کاره حيرت‌انگيز را غيرقابل تصور کرده است. همچنين کسب‌وکار الکترونيک که بهره فراواني از اين دانش نوظهور برده، تأثير خود را در زندگي ما روزبه‌روز بيش‌ازپيش نشان مي‌دهد. دولت‌ها در جامعه‌هاي پيشرفته و پيشرو، پيش از آنکه اسير فناوري شده و در جريان خروشان آن گرفتار شوند، خود با پيش‌دستي در اين‌گونه حوزه‌ها و بهره‌بردن از دانش و يافته‌هاي پژوهشگران و دانشگاهيان به موج‌آفريني پرداخته و از دانش‌هاي نو به‌عنوان ابزاري براي پيشبرد آرمان‌هاي اقتصادي، سياسي و اجتماعي خود سود مي‌برند. برعکس در جامعه‌هاي سنتي که در رؤياهاي نوستالژيک گذشته غوطه مي‌خورند يا يکسره از ظهور اين دانش‌ها بي‌خبر هستند يا در برابر آن جبهه‌بندي کرده و در نهايت همراه با سيل خروشاني که آنها را مي‌برد، مقهور و مبهوت آن مي‌شوند و خود به دست خود، اسباب رقيت و بندگي را بر گردن اقتصاد ملي جامعه افکنده و بندهاي وابستگي را سخت‌تر مي‌کنند. در ايران اما در اوان عمر دولت اصلاحات بنا بر برنامه چهارم توسعه که بر تارک آن، اقتصاد دانايي‌محور نقش بسته بود، تلاش‌هايي درراستای دستيابي به دانش سايبر، شبکه و ديجيتال با ايجاد معاونت‌هايي در نهاد رياست‌جمهوري آغاز شد و رشته‌هاي دانشگاهي با اين سمت و سو در دانشگاه‌ها پايه گذاشته شد. اين حرکت لاک‌پشتي که از همان سال‌ها تاکنون بيشتر با ايجاد محمل‌هاي بوروکراتيک و سازماني و کمتر در بطن اقتصاد ادامه دارد حتي نتوانسته مکان‌هايي را که طبق برنامه و براساس تصميم‌هاي شوراي عالي شهرسازي در تهران براي اختصاص کارگاه‌ها، کارخانه‌ها و دانشکده‌هايي در نظر گرفته شده بود، از جمله احداث شهرک فناوري در حاشيه شهرک حکيميه که در ارتباط نزديک با مجتمع‌هاي دانشگاهي امام حسين(ع) و دانشکده هوا- فضاي دانشگاه خواجه‌نصير و ساير مراکز علمي و پژوهشي واقع در اين منطقه جانمايي شده بود، اختصاص داده و با بي‌توجهي شهرداري و نهادهاي ناظر به فعاليت‌هاي تجاري و... اختصاص داده شد. از‌سوي‌ديگر، مجموعه رانت‌هايي که زير عنوان قانون حمايت از شرکت‌هاي دانش‌بنيان به سود اين شرکت‌ها در نظر گرفته شده به‌علت کژکارکردي‌هاي دستگاه عظيم بوروکراسي و در رأس آن، سياست‌هاي مالي، کارايي خود را از دست داده است. طبق اين قانون قرار بود تسهيلات و امکاناتي براي اين شرکت‌ها در نظر گرفته شود که از آن جمله: - وام کم‌بهره - معافيت مالياتي - عدم پرداخت عوارض گمرکي - عدم نياز به مکان اداري تجاري براي فعاليت - امکان فعاليت در داخل شعاع 120 کيلومتري شهرهاي بزرگ بود که عملا وام‌هايي که در اختيار اين شرکت‌ها قرار داده شد، عمدتا براي تأمين نيمي از نياز آنها براي خريد يا اجاره محل کار هزينه شده که نشان‌دهنده احتياط بيش از اندازه بانک‌ها در‌اين‌زمينه است. اساسا ويژگي سرشتي اين شرکت‌ها، کمک به کسب‌وکارهاي بزرگ براي بالابردن بهره‌وري آنهاست؛ براي مثال، شرکت وال‌مارت با 200 هزار نفر حدود یک ملیون پرسنل و نقش بسيار مهمي که در خرده‌فروشي آمريکا بازي مي‌کند، براي پشتيباني بانک‌هاي اطلاعاتي عظيم خود نياز به همکاري شرکت اوراکل دارد که بسيار کوچک‌تر و ضعيف‌تر از شرکت وال‌مارت است. شرکت‌هاي دانش‌بنيان با ارائه ايده‌هاي جديد براي توليد کالاهاي سنتي و موجود، تخريب خلاق را انجام داده و به اين وسيله انقلابي در توليد کالا و به همان نسبت، فروش شرکت‌هاي بزرگ و هلدينگ‌ها ايفا کنند. همين ويژگي در کشور ما مي‌تواند فعاليت اين شرکت‌ها را معطوف به صنايع نفت و گاز کند که اگرچه حرکت‌هايي در‌اين‌زمينه انجام شده و در حال انجام بوده اما بسيار کند و بي‌برنامه است. همان‌گونه که در گزارش مکنزي درباره اقتصاد ايران ديده مي‌شود، اين مؤسسه يکي از نکات برجسته و قابل سرمايه‌گذاري در ايران را بيوتکنولوژي در نظر گرفته که نشان‌دهنده ظرفيت‌ها و همچنين اهميت اين نوع کسب‌وکار در اقتصاد کشور است. درحالي‌که آمارها نشان مي‌دهند که با وجود گذشت چندين سال از عمر برنامه چهارم توسعه يا همان برنامه اقتصاد دانايي‌محور هنوز سهم اقتصاد دانش‌بنيان در اقتصاد کشور اندازه‌گيري نشده ولي آنچه مطالعه شده، اين سهم را حدود 2,17 (دو مميز 17) درصد نشان مي‌دهد که بسيار ناچيز است. در زمينه دانش نظري اقتصاد دانش‌بنيان، اخيرا کتابي منتشر شده با نام «اقتصاد دانش‌بنياد، بررسي نقش فناوري و نوآوري در توسعه اقتصادي» که با همکاري جمعي از اقتصاددان‌ها و پژوهشگران دانشگاه به ثمر رسيده است. اين کتاب که توضيحات آن را در همين صفحه مي‌خوانيد، به بررسي اين موضوع در کشور ما اختصاص يافته است. يکي از پديدآوردندگان اصلي اين کتاب، دکتر روح‌الله ابوجعفري از پژوهشگران اقتصادي جوان و عضو پژوهشکده مطالعات فناوري بوده که گفت‌وگوي «وقايع‌اتفاقيه» را با ايشان در ادامه مي‌خوانيم:

مقدمه: روی کارآمدن ترامپ برای محافل گوناگون خبری و حتی استراتژیسین‌هایی چون کسینجر و فیزیکدانی مانند استیون هاوکینز غیرمترقبه بود، اما مهدی مطهرنیا حداقل بالغ بر ۲۰ روز قبل از انتخابات به‌رغم تمایلش به رئیس‌جمهوری هیلاری، اعلام کرد که ورق برگشته است و امکان پیروزی ترامپ وجود دارد. او یک تحلیلگر سیاسی است و آینده‌پژوهی را در حوزه اجتماعی - فرهنگی و به‌ویژه در ارتباطات سیاسی دنبال می‌کند. به بهانه بررسی صحنه انتخابات آمریکا، «آرمان امروز» با وی به گفت‌و‌گو پرداخته است که در ادامه می‌خوانید.

مقدمه: می‌گوید:«در دنیای سیاست مدیری مانند آیت‌ا... هاشمی وجود ندارد که ۱۴ساعت به سخنان مشاوران و مدیران گوش دهد و سپس تصمیم بگیرد». او آیت‌ا... هاشمی را مردی برای تمام فصول و تمام نشدنی می‌داند و معتقد است: «باید ۱۰۰ سال بگذرد تا مثل هاشمی در کشور بروز و ظهور کند». با دکتر عیسی‌کلانتری وزیر کشاورزی دو دولت آیت‌ا... هاشمی درباره پیامدهای رحلت آیت‌ا... هاشمی و مهم‌ترین چالش‌های پیش روی آقای روحانی در انتخابات ریاست جمهوری۹۶ گفت وگو کردیم؛ سیاستمداری از نسل اول انقلاب که سال‌های زیادی را با آیت‌ا... هاشمی همراهی داشته است.این در حالی است که کلانتری با اشاره به ضرورت تحقق برجام برای دولت آقای روحانی خاطر نشان می‌کند:« اگر برجام اتفاق نمی‌افتاد تورم در کشور به شکل غیرقابل کنترلی افزایش پیدا می‌کرد و به ۶۰ یا۷۰ درصد می‌رسید و ما نیز به سرنوشت ونزوئلا دچار می‌شدیم. این در حالی است که پس از برجام و با ورود ارز به کشور، تورم۴۰درصدی به کمتر از۱۰ درصد رسیده است. برجام کشور را به سمت ثبات و آرامش رهنمون کرد». در ادامه گفت‌وگوی «آرمان» با دکتر عیسی کلانتری وزیر سابق کشاورزی و رئیس کنونی «خانه کشاورز» را می‌خوانید.