بصیرت - صفحه 3272

اشاره: بعد از نيم ساعتي گپ زدن و چاي نوشيدن با سوهان اصل قم كه هميشه روي ميز جلوي مبل‌هاي ساده مقابل كتابخانه پيدا مي‌شود رسيديم به اصل سخن. قرار مصاحبه را كه با احمد پور زنجاتي گذاشتيم، نپرسيد موضوع چيست من هم نگفتم چون مي‌دانستم اگر بگويم مي‌خواهيم از خاطرات بگويد حتما قبول نمي‌كرد كما اين كه وقتي پرسيد: «خب حالا بگو ببينم موضوع مصاحبه چيست؟» گفتم: مي‌خواهم درباره زندگي سياسي‌تان گفت‌و‌گو كنيم. گفت: اگر همان موقع كه قرار را تنظيم كرديم مي‌گفتي موضوع چيست قبول نمي‌كردم. دلخور نشد اما متوجه شد كه در عمل انجام شده قرار گرفته است. او را بردم به سال‌هاي انقلاب و مبارزه؛ سال‌هاي دبيرستان و آقاي ناصح‌زاده معلم عربي آن روزهايش در مجتمعي كه كار فرهنگي مي‌كرد. آقاي ناصح‌زاده‌اي كه بعدها شد غلامحسين كرباسچي و همخانه احمد و پسر شيخ صادق خلخالي. از روزهاي زندان قصر گفت و سيدهادي خامنه‌اي از شيرين‌كاري‌هايي كه باعث شده بود در زندان احمد زبل نام مستعارش شود اما به وزارت اطلاعات كه رفت هر كاري كردند زير بار انتخابات نام مستعار نرفت. از روزهاي وزارت اطلاعات هم گفت؛ روزهايي كه كشور درگير دفاع مقدس بود و او يك پايش در ستاد تبليغات جنگ بود و پاي ديگرش در وزارت اطلاعات، تازه در شوراي بررسي كتاب وزارت ارشاد هم بود. خاطرات پورزنجاني اگر چه بخش‌هاي غير قابل چاپ هم داشت اما خواندني است.

مقدمه: طرح مساله امروزه واژه جامعه مدني براي بسياري آشنا است. ما اين كه چه نوع تلقي و تعريفي از آن در اذهان وجود دارد، بسيار متفاوت و بعضا ناهمگون است. ديدگاه پاره‌اي از طرح اين بحث همان تلقي‌اي است كه در غرب از آن رايج است. از اين رو در اين ديدگاه هيچ نوع تفاوتي ميان طرح اين بحث در ايران و ساير كشورها وجود ندارد و مراد و منظور هر دو يكي است. هيچ نوع قيدي هم نمي‌توان بر آن زد و يا اين كه اساسا نبايد آن را قيد زد و براي آن شرط و شروط قائل شد. زيرا اين واژه با توجه به اين كه از فرهنگ ديگري وارد شده است، داراي بار معنايي خاصي است كه نمي‌توان بدون جدا ساختن آن بار معنايي، از آن استفاده كرد. به نظر مي‌رسد عمدتا طيف سكولار و روشنفكر طرفدار غرب از جامعه مدني با گستره معنايي ويژه‌اي كه درغرب كاربرد دارد حمايت مي‌كنند. اما در تلقي ديگري از جامعه مدني، جامعه مدني مدينة‌النبي سخن گفته مي‌شود. در اين ديدگاه با توجه به بار معنايي ويژه‌اي كه در آن نهفته است، به نوعي آن را با عنصر ديني و اسلامي، يعني مدينة‌النبي مقيد مي‌كند و از بار معنايي آن كه از بسترها و شرايط تاريخي غربي برخاسته است، مي‌كاهد و آن را با جامعه اسلامي سازگار مي‌سازد: «جامعه مدني غربي از حيث تاريخي و مباني نظري، منشعب از دولت شهرهاي يوناني و نظام سياسي روم است؛ در حالي كه جامعه مدني موردنظر ما از حيث تاريخي و مباني نظري، ريشه در «مدينة‌النبي» دارد.»1 در واقع اين ديدگاه مي‌كوشد تلقي خاصي از دانش‌ واژه‌هاي وارد شده بر فرهنگ ملي – اسلامي ارائه كند و به چالش فراروي سنت و مدرنيته پاسخ دهد. چالشي كه عمدتا فراروي نظام و نظريه‌هاي ولايت فقيه و اساسا جامعه ديندار نيز وجود دارد. ترديدي نيست كه جامعه مدني محصول تفكرات مدرن غربي است اما هنگامي كه وارد جامعه اسلامي – ايراني ما شده است پاره‌اي در پس تبيين نسبت آن با فرهنگ ملي – اسلامي برآمده‌اند. از اين رو قيدهايي بر آن زده‌اند و طبيعي است كه اين دانش واژه را تنها با گستره معنايي موردنظر خود مي‌پذيرند و نه به صورت آن چه در غرب رخ نموده است. به هر حال با توجه به تلقي‌هاي خاص درباره اين واژه، در اين جا در پي تبيين اين نكته هستم كه جامعه مدني چه نسبي با نظريه ولايت انتخابي فقيه و ولايت انتصابي فقيه دارد. البته مي‌توان از يك تلقي سوم نيز سخن گفت و آن اين كه اساسا اين مفهوم و مفاهيم مشابه به دليل اين كه اسلامي نيستند و جايي در فرهنگ ديني ندارند، بايد آن‌ها را به كناري نهاد. در واقع اين ديدگاه در برخورد با پديده‌ها و چالش‌هاي جديد، ساده‌ترين گزينه يعني انكار آن را برمي‌گزيند. طبيعي است كه اين تلقي نيز همانند تلقي نسخت در يك راستا قرار مي‌گيرد. زيرا در هر دو به گونه‌اي مناسبات اين مفاهيم و پديده‌ها را به دليل بسترها و شرايط رشد تاريخي آن با دين ناسازگار مي‌دانند. در مباحثي كه پيش روي داريد تلقي‌هاي سه‌گانه و به تعبير درست‌تر دوگانه، در نظريه‌هاي ولايت فقيه سنجش مي‌شود. اما پيش از آغاز بحث اصلي به تبيين مفهوم جامعه مدني مي‌پردازم.