شریعتی - صفحه 2

اشاره:٤٠ سال از مرگ دكتر علي شريعتي (١٣٥٦-١٣١٢) مي‌گذرد، چهره‌اي كه به اذعان هم‌فكران و منتقدانش بدون ترديد موثرترين و سرشناس‌ترين روشنفكر ايراني در دهه‌هاي پيش از انقلاب در رابطه با رخدادهاي سياسي، فرهنگي و اجتماعي ايران است و هيچ گزارش يا تحليلي از ابعاد سياسي، فرهنگي و اجتماعي انقلاب ١٣٥٧ ايران نمي‌توان ارايه داد، مگر آنكه دست كم در فصلي كوتاه به نام او اشاره كرد. البته اهميت دكتر شريعتي را تنها به آنچه گذشته نمي‌توان خلاصه كرد، او و ميراثش تا به امروز و با گذر ٤ دهه نيز قابل پيگيري است، تا جايي كه به باور تحليلگران و پژوهشگران چهره‌ها و سويه‌هاي متفاوتي از او در تمام اين سال‌ها در ميان نسل‌هاي مختلف پس از انقلاب نقش‌آفريني كرده و همواره محل بحث بوده است. بنياد دكتر علي شريعتي كه فرزندان او مهم‌ترين گردانندگان آن هستند، در چهلمين سالگرد او تصميم گرفته همايشي در تيرماه در بزرگداشت او برگزار كند و طي آن به بازخواني چهار دهه حضور زنده و بحث‌برانگيز دكتر شريعتي در عرصه فرهنگي، اجتماعي و سياسي ايران بپردازد. در همين راستا و با همكاري گروه سياستنامه روزنامه اعتماد تا پيش از برگزاري اين همايش هر هفته تصميم بر آن شده، يكي از جنبه‌هاي اين حضور مورد بازنگري و تامل قرار گيرد. مساله مهم در اين بررسي تحليلي آن است كه اين بازخواني به هيچ عنوان صرفا به «تمجيد و ستايش» اختصاص ندارد و چنان كه رويكرد خود دكتر نيز چنين بود، در اين مطالب تلاش شده جنبه‌هاي متفاوت انديشه و عمل شريعتي در نسبت با وضعيت امروزين مورد نقد و بررسي قرار گيرد. كمال اطهاري، تحليلگر و پژوهشگر معتقد است كه امروز در گفتمان توسعه نيازمند روشنفكراني غيررسمي هستيم. او در گفت‌وگوي حاضر به مناسبت چهلمين سالمرگ دكتر شريعتي به ارزيابي شرايط روز پرداخته و در به كاربستن مفهوم بحران از تعريف گرامشي بهره مي‌گيرد و با همين رويكرد علي شريعتي را روشنفكر مدرن ارگانيك انقلابي مي‌خواند.

اشاره: احسان در را باز می‌کند و وارد دفتر جدید بنیاد می‌شویم. سوسن هم در آستانه در ایستاده است. خوشامد می‌گوید و به طرف میز شیشه‌ای وسط سالن حرکت می‌کند تا گرد و خاک آن را با تکه پارچه‌ای که در دست دارد، بروبد. بوی رنگ تازه به مشام می‌رسد. صندلی‌ها هنوز کامل نشده‌اند. سوسن شریعتی با خنده رو به ما می‌گوید. اگر می‌دانستم از ساختمان قبلی می‌آیید، می‌گفتم دو، سه تا صندلی هم با خودتان بیاورید! احسان و سوسن دونفری به همراه یکی از دوستانشان که تازه به ما پیوسته بود، مشغول مرتب‌کردن ساختمان جدید بنیاد شریعتی بودند؛ دفتری که به خیابان انقلاب منتقل شده است. قرار مصاحبه را با احسان شریعتی هماهنگ کرده بودیم تا این بار به جای پرداختن به مباحث کلیشه‌ای درباره شریعتی، تعمقی در زندگی خصوصی پدروفرزندی آنها کرده باشیم و کمی از زندگی خصوصی شریعتی صحبت کنیم. احسان شریعتی‌شوخ طبع و خنده‌رو است و ناخودآگاه یادآور علی شریعتی است که پوران خانم آن را در طرحی از یک زندگی تصویر کرده است. شوخ‌طبع و متواضع و آماده ساعت‌ها بحث‌کردن بدون خستگی. از کلاس‌های دانشکده تا اتاق‌های منزل پدری. به گفته احسان وقتی وارد اتاق می‌شدیم، ستون‌های دود بود که به هوا بلند شده بود و صدای مباحثه به گوش می‌رسید! قبل از شروع ضبط درباره زوایای مختلف مصاحبه‌ای که در ذهن داشتیم، صحبت کردیم و خیلی صحبت کردیم و در نهایت هم به نتیجه‌ای نرسیدیم! به بحث انتقادهای وارد به شریعتی که رسیدیم؛ خاطره جالبی را تعریف کرد. می‌گفت که در مترو بودم. زن و مرد جوانی هم ایستاده بودند. به ایستگاه شریعتی که رسیدیم، زن رو به مرد کرد و گفت این همان شریعتی معروف است و مرد با لحنی آمیخته به طنز گفت: بله. همان که هرچه مشکل داریم به خاطر اوست! به اینجا که رسیدیم، ضبط را آغاز کردیم. سؤال می‌کردیم و گاهی از میانه یک پاسخ باب جدیدی برای گفت‌وگو آغاز می‌شد و دراین‌میان، گاه دکتر سوسن هم درحالی‌که قلموی رنگی‌ای به دست داشت، سری به ما می‌زد و با خنده می‌گفت، از این مصاحبه، مصاحبه در نمی‌آید! بعد، با لحنی که شوخی و جدی آن را نمی‌شد حدس زد، ادامه می‌دهد، مشکل جای دیگری است، انتقادش را ما می‌شنویم. نتیجه تقریبا سه ساعت حضور ما در دفتر جدید بنیاد، مصاحبه‌ای است که احسان شریعتی سعی کرده تا انتقادات اخیر به پدرش را پاسخ دهد و به نسل جوان توصیه کند تا کویریات را بخوانند.

اشاره: گروه ‌اندیشه - هر مخاطبی که قصد داشت در همایش یک‌روزه‌ای با پیش‌عنوان بین‌المللی درباره شریعتی شرکت کند باید ترافیک خسته‌کننده صبح تهران و سرمای سرد پاییزی را به جان می‌خرید تا ببیند آیا بعد از چند دهه بناست چیز جدیدی درباره شریعتی گفته شود که تاکنون بیان نشده. آیا دوباره با بزرگداشتی دیگر برای شریعتی مواجه خواهد شد یا بناست همایش طرحی نو دراندازد؛ آن‌هم در زمانه‌ای که دیگر در صبح‌های ‌سرد ابری تهران دود با مه اشتباه گرفته می‌شود. فقط دو نفس نیمه‌عمیق کافی است تا آلودگی واقعیت را نشان دهد. عنوان همایش که به همت انجمن جامعه‌شناسی ایران و با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی برگزار شد مدعی بود هدفی فراتر از یک بزرگداشت مرسوم دارد: «شریعتی و آینده علوم انسانی». به غیر از سه سخنران اول، احسان شریعتی، سارا شریعتی و چاندرا مظفر تقریبا غالب سخنرانان با اتکا به ‌عنوان همایش ‌کوشیدند از چشم‌اندازهای تاریخی، ادبی، دین‌پژوهانه، فلسفی و جامعه‌شناختی هدف سمینار را به‌نوعی بازگرداندن شریعتی به آکادمی عنوان کنند. توفیق یا عدم‌توفیق در تحقق چنین ادعایی به قضاوت مخاطبانی که صبح سرد و پرترافیک دوشنبه را در پژوهشگاه علوم انسانی گذراندند و خوانندگانی که بحث‌های این همایش را دنبال می‌کنند. محورهای این همایش، در دو نوبت صبح و بعدازظهر، به‌طور کلی «بازخوانی اندیشه شریعتی به‌عنوان روشنفکر و پژوهشگر علوم انسانی» بود. همچنین «بنیان‌ها و چشم‌اندازهای فلسفی، جامعه‌شناختی در اندیشه شریعتی»، «شریعتی و مطالعات پسااستعماری»، «بازخوانی ظرفیت‌های اندیشه شریعتی برای دانش انسانی آکادمیک، انتقادی، سیاستی و مردم‌مدار» و «چشم‌اندازهای آینده‌پژوهانه اندیشه شریعتی برای علوم انسانی و علوم اجتماعی فردا» از دیگر محورهایی این همایش بودند. سید فرید العطاس و چاندرا مظفر سرشناس‌ترین میهمانان خارجی این همایش بودند. از جمله سخنرانان داخلی نیز می‌توان به مقصود فراستخواه، حسن محدثی، قاسم حسن‌پور، هادی خانیکی، حسین مصباحیان، محمدعلی مرادی، بیژن عبدالکریمی و دیگران اشاره کرد.