روزنامه وقایع‌اتفاقیه - صفحه 3

مقدمه: دوران نخست‌وزيري دکتر محمد مصدق که درمجموع کمي بيش از دو سال و سه ماه به طول انجاميد، از پرآشوب‌ترين ادوار تاريخ تهران است که علاوه‌بر تظاهرات و درگيري‌هاي مستمر در‌اين‌مدت با يک قيام در سال 1331 و يک کودتا در سال 1332 همراه بود و سرانجام به‌صورت برنامه‌ريزي‌شده از داخل و از خارج ايران در آمريکا، منجر به سقوط حکومت مردمي دکتر محمد مصدق شد. داستان قيام خونين 30 تير از پنج روز قبل از آن يعني در 25 تير آغاز مي‌شود: آنچه می‌خوانید روایتی است از آن روزهای پرالتهاب:

مقدمه: زبيگنيف برژينسکي، ژئواستراتژيست سياست‌‌خارجي آمريکا و مشاور لهستاني‌تبار امنيت ملي جيمي کارتر جمعه‌شب 26 ماه جاري ميلادي به وقت محلي در 89 سالگي درگذشت. بسياري از کارشناسان از اهميت بالاي او در هيأت حاکمه و مراکز قدرت ايالات‌متحده سخن گفته‌اند و به واسطه همين اهميت هم بسياري او را يک سياستمدار باهوش و کارکشته و عده‌اي هم او را، نه يک گرگ باران‌ديده که سياستمدار رؤياپرداز قلمداد مي‌کنند و از‌همين‌رو هم بسياري بر اين باورند که گرچه وي (برژينسکي) در به‌قدرت‌رسيدن کارتر، سي‌ونهمين رئيس‌جمهوري ايالات‌متحده در سال 1976 نقش بسزايي ايفا کرد اما چهار سال پس از آن، يکي از دلايل اصلي شکست کارتر دموکرات در مقابل رونالد ريگان از حزب جمهوري‌خواه محسوب شد. اما فارغ از ديدگاه‌هاي مثبت و منفي به او، نمي‌توان از نقش‌ برژينسکي در دوران کاري‌اش نظير عادي‌سازي کامل روابط ايالات‌متحده و چين، نقش گسترده آمريکا در خاورميانه در آن زمان که به امضاي قرارداد صلح ميان مصر و رژيم صهيونيستي موسوم به پيمان «کمپ ديويد» انجاميد و دخالت ماهرانه و پشت‌پرده واشنگتن از جنبش «همبستگي مردم لهستان» عليه حکومت کمونيستي اين کشور، امضاي معاهده منع تکثير تسليحات استراتژيک (Strategic Arms Limitation Treaty (SALT II، حمايت از مجاهدين افغانستان و تأمين مالي ايشان در واکنش به استقرار نيروهاي شوروي در آن منطقه و مسلح‌کردن شورشي‌ها براي مقابله با اتحاديه جماهير شوروي و... را ناديده گرفت، دستاوردهايي که او را در زمره يکي از برجسته‌ترين سياستمداران، ژئواستراتژيست‌‌ها و دولتمردان آمريکا قرار مي‌داد. مهم‌ترين سمت دولتي وي مربوط به سال‌هاي 1977 تا 1981 مي‌شود که در نقش مشاور امنيت ملي آمريکا، به رئيس‌جمهوري جيمي کارتر خدمت کرده است و به‌همين‌دليل هم به گزارش هاآرتص، جيمي کارتر در مراسم مرگ او چنين از وي تجليل مي‌کند: «او کسي است که به مدت چهار دهه نقش مهمي در زندگي همه ما داشت.» اما در طول مصاحبه پيش‌رو با دکتر مهدي مطهرنيا، تحليلگر، کارشناس و پژوهشگر ارشد روابط بين‌الملل که در کارنامه خود سمت مشاور سياسي نهاد نمايندگي ولايت‌فقيه در وزارت دفاع در دوران اصلاحات، سردبيري مجله دفاع و کارشناس سياسي- دفاعي معاونت دفتر مطالعات دفاعي و تأليف کتب مختلف در حوزه سياست، بين‌الملل و امنيت دارد، به بررسي و تحليل اهميت جايگاه اين پيرمرد لهستاني در دستگاه تصميم‌سازي و تصميم‌گيري ايالات‌متحده خواهيم پرداخت:

مقدمه: اکثر تحليلگران بر اين نظر هستند که اساسا موضوع تهديد به استفاده يا استفاده واقعي از نيروي نظامي در تئوري و در عمل در حيطه مطالعات روابط بين‌الملل قرار مي‌گيرد اما درواقع مفهوم امنيت، رشته‌اي عمومي‌تر از روابط بين‌الملل است و امروزه بسياري از تهديدات مطرح‌شده در جوامع بشري از مسائل غير ‌از چالش‌ها و تهديدات نظامي نشأت مي‌گيرد؛ مسائلي نظير تهديدات امنيتي زيست‌محيطي، تهديداتي که با جلوه‌اي فراامنيتي، امنيت ملي کشورها و صلح جهاني را به خطر مي‌اندازد، به‌گونه‌اي که گاهي تأثيراتي بسيار عميق‌تر از جنگ را به‌وجود مي‌آورد. در قرن بيستم بحث امنيت فقط معطوف به خطرات نظامي‌اي بود که متوجه کشورها مي‌شد و اين موضوع در دو جنگ جهاني، پيدايش و پيشرفت سلاح‌هاي هسته‌اي و رقابت قدرت‌هاي بزرگ در استراتژي‌هاي نظامي بيشتر به چشم مي‌خورد اما به‌تدريج با پايان‌پذيرفتن جنگ، به‌ويژه پس از فروپاشي ديوار برلين و تجزيه اتحاد جماهير شوروي که باعث اتمام جنگ سرد در دنيا شد، مسائل زيست‌محيطي به‌عنوان موضوعي جديد در کشورهاي مختلف مورد توجه قرار مي‌گرفت و دولت‌ها را متوجه تغييرات زيست‌محيطي و اثر آن بر صلح و امنيت جهاني مي‌‌کرد. موضوعات زيست‌محيطي در اواخر قرن بيستم به حوزه فعاليت، نگراني و دغدغه‌هاي بين‌المللي وارد شد. اين موضوعات از چند طريق به مسائل روز جهان مرتبط مي‌شوند. بسياري از معضلات زيست‌محيطي، در سطح ملي و جزء مسئله‌هاي امنيتي کشورها تعريف مي‌شوند ولي مي‌توان گفت که ذاتا بين‌المللي يا جهاني هستند و در پاسخ، کنش‌هاي آگاهانه سياست بين‌المللي را مي‌جويند. در دنياي امروز، تقريبا تمام موضوعات زيست‌محيطي بر روند جهاني‌شدن اثرگذار هستند و با فرايندهاي اقتصادي و سياسي آن سروکار دارند و از اين منظر در ارتباط تنگاتنگي با رشته روابط بين‌الملل قرار مي‌گيرند اما در ادامه هم بايد گفت که دو رويکرد اساسي درباره «امنيت محيط‌زيستي» وجود دارد. يک تفسير از «امنيت محيط‌زيستي» اين است که تخريب محيط‌زيست و کم‌شدن منابع، تأثير منفي بر امنيت يک کشور دارد. تغييرات محيط‌زيستي مي‌تواند منشأ درگيري و مناقشه بر سر منابع تجديد‌پذير مثل آب شيرين و منابع غذايي دريايي ازجمله ماهي شود. يک تفسير از واژه «امنيت محيط‌زيستي» براين‌مبناست که مشکلات محيط‌زيستي مثل گرمايش گلخانه‌ای، سوراخ‌شدن لايه ازن، باران اسيدي، تخريب جنگل‌ها و تخريب زمين‌هاي کشاورزي مي‌توانند تأثيرهاي محيط‌زيستي داشته باشند و منجر به رکود اقتصادي، آشوب اجتماعي و بي‌ثباتي سياسي شوند و درگيري و حتي خشونت را در داخل کشور به خطر اندازند. توجه به امنيت يک کشور از اين ديدگاه تا حدودي با پارادایم سنتي واقع‌گرايان همخواني دارد که بخش مهمي از مطالعات روابط بين‌الملل و امنيت را تشکيل مي‌دهد و در قالب مفاهيم کلي «امنيت ملي» و «امنيت بين‌المللي» قرار مي‌گيرد و دومين تفسير از «امنيت محيط‌زيستي» بيشتر مربوط به تهديد تغييرات محيط‌زيستي بر امنيت فردي است. در مرکز اين مفهوم، اين استدلال قرار دارد که سطحي از تحليل که بر محور کشور قرار گرفته، نامناسب و گمراه‌کننده است زيرا مشکلات زيست‌محيطي به مرزهاي سرزميني يا سياسي محدود نمي‌شود. مشکلات محيط‌زيستي، مردم يا «بشريت» را تهديد مي‌کند، صرف‌نظر از اينکه در داخل کدام مرز ملي زندگي مي‌کنند اما در استمرار اين مبحث اگر نگاهي به وضعيت زيست‌محيطي در کشور خود بيندازيم به کم‌آبي و آلودگي هوا از مهم‌ترين بحران‌هاي زيست‌محيطي، آن هم در دولت نخست حسن روحاني بودند که به نظر مي‌آيد همچنان او را همراهي خواهند کرد اما حل برخي معضلات در کوتاه‌مدت ساده نيست و مقابله با برخي بحران‌ها مستلزم همکاري کشورهاي منطقه است؛ بحران‌هايي نظير شورشدن آب رودخانه کارون که منشأ آن تپه‌هاي نمکي در ذخيره‌گاه سد گتوند عنوان مي‌شود و افزايش گردوغبار و ريزگردها که سال گذشته ميزان آن از توان اندازه‌گيري دستگاه‌های سنجش آلودگي هوا فراتر رفت و به قطع برق در بخشي از خوزستان منجر شد، خشک‌شدن درياچه هامون، آلودگي تالاب انزلي، ازميان‌رفتن پوشش جنگلي کوهستاني زاگرس و شمال کشور و... ازجمله مشکلاتي است که به نظر شايد امروز به‌طوري جدي دامن زندگي جامعه ايران را در قالب تهديدات امنيتي زيست‌محيطي نگيرد اما ديرزماني نمي‌پايد که همين تهديدات زيست‌محيطي، زندگي نه در ايران که در جهان را ناممکن ‌می‌کند کمااينکه در همين چندوقت اخير در شهرهاي جنوبي چنين بوده و هست اما تحليل دقيق‌تر مبحث امنيت در ساحت محيط‌زيست و وضعيت و شرايط جهان درباره اين مقوله، موضوع گفت‌وگويي است با دکتر احمد بخشايشي‌اردستاني، دکتراي علوم سياسي دانشگاه «نيو» در ساوت ولز استراليا، نماينده مجلس نهم و عضو کميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس، استاد دانشگاه و دانشيار پايه ۲۰ رشته علوم سياسي، دبير و عضو شوراي‌عالي انجمن اسلامي فارغ‌التحصيلان قاره اروپا، اقيانوسيه و آمريکا و مؤلف آثاري همچون «اصول علم سياست»، «نظام‌هاي سياسي مقايسه‌اي»، «درآمدي بر فن ديپلماسي و حقوق ديپلماتيک» و... که در ادامه پي خواهيم گرفت:

مقدمه: عبارت «ما را هم تروريست مي‌کشد، هم پليس» از سوي مردم و جامعه افغانستان، پس از درگيري پليس با معترضاني که به «بي‌کفايتي حکومت در تأمين امنيت» جمعه دوم ژوئن در کابل اعتراض کرده بودند که به کشته‌شدن پنج نفر و زخمي‌شدن حدود 20 ختم شد، بارها شنيده شده و از دل اين جمله به‌خوبي روشن است که امروز کشتي افغانستان در درياي ناآرامي از تنش‌ها، تعارضات و حملات تروريستي گرفتار آمده؛ به‌گونه‌اي که گزارش سازمان ملل درباره وضعيت افغانستان حاکي از آن است که وخامت اوضاع امنيتي اين کشور افزايش يافته و نبرد ميان نيروهاي امنيتي افغانستان و گروه طالبان که در سال ۲۰۱۶ به اوج رسيده بود، در سال ۲۰۱۷ با شدت بيشتري همچنان ادامه دارد. سازمان ملل در تازه‌ترين گزارش خود گفته که وضعيت افغانستان در کل رو به وخامت است و اين سازمان در جريان يک سال، حدود 24 هزار رويداد امنيتي را ثبت کرده که اين آمار، افزايش پنج درصدي را نسبت به سال ۲۰۱۵ نشان مي‌دهد، درحالي‌که ۵۰ درصد از رويدادهاي امنيتي در پنج ولايت جنوبي و شرقي افغانستان رخ داده اما افزايش فعاليت‌هاي گروه طالبان در شمال و شمال‌شرقي افغانستان، نمايانگر گسترش جغرافيايي در سطح يک جنگ داخلي از سال 2017 به بعد در افغانستان است، جنگي که شايد اتفاقات تروريستي و انفجارات شديد سی‌ویکم ماه مي و ششم ژوئن که درمجموع 154 کشته و 647 زخمي برجاي گذاشت، نشانه‌اي از آغاز آن باشد که سفر آنتونيو گوترش (دبيرکل سازمان ملل) به افغانستان و دستور ترامپ براي اعزام سه هزار نيروي ديگر به اين کشور، دالي است بر اينکه جامعه جهاني بوي اين جنگ را از هم‌اکنون استشمام کرده؛ از‌همين‌رو «وقايع‌اتفاقيه» براي تحليل دقيق‌تر وضعيت امنيتي افغانستان و بررسي شرايط و عوامل ناآرامي‌ها که حادثه تروريستي پنجشنبه هفته گذشته 22 ژوئن (اول تير) در هلمند با 36 کشته و ده‌ها زخمي، متأسفانه از ادامه آن حکايت دارد، گفت‌وگويي را با پيرمحمد ملازهي، کارشناس ارشد مسائل غرب آسيا و شبه‌قاره و تحليلگر ويژه حوزه افغانستان و پاکستان ترتيب داده که در ادامه مي‌خوانيد:

مقدمه: حجت‌الاسلام‌والمسلمين رسول منتجب‌نيا مي‌گويد که مي‌توان از روي روش و شيوه ارائه و بيان انتقادات به نيت تخريبي افراد دست يافت و از همين رو هم معتقد است که در گفتار و عمل مدعيان دوستداري ولايت و رهبري در قالب انتقاد دلسوزانه در‌زمینه حب نظام تناقض وجود دارد، چراکه تخريب دولت به معناي تخريب نظام است. قائم‌مقام و از اعضاي مؤسس حزب «اعتماد ملي» اذعان دارد که انتقادات به دولت درباره حوادث تروريستي تهران اساسا به دولت وارد نبوده؛ چراکه وظيفه حراست از مکاني مانند مجلس بر عهده نهادهاي امنيتي غير از دولت بوده و تمامي اين انتقادات در ناکامي انتخابات 29 ارديبهشت روي داده است اما در ادامه، عضو سابق شوراي مرکزي «مجمع روحانيون مبارز» تأکيد مي‌کند که منتقدان مي‌توانند انتقادات سازنده و مبتني بر واقعيت جامعه را به دولت ارائه دهند و حتي در صورت عدم استقبال دولت، اين منتقدان از طريق رسانه‌ها و فضاي مجازي توان رساندن سخن و نقد سازنده خود را به دولت دارند. منتجب‌نيا بر اين باور است که فضاي ائتلافي دوران انتخابات و آراي رقيب دکتر روحاني، به معناي چراغ سبز براي تشکيل و حتي مطرح کردن دولت در سايه را نمي‌دهد زيرا دولت در سايه بايد در فضاي حزبي و تشکيلاتي شکل گيرد. اين روحاني و سياستمدار اصلاح‌طلب معتقد است که در آن‌سوي ماجرا، دولت بايد در چهار سال آينده سياستي پدرانه را در قبال منتقدان و حتي مخربان پي بگيرد. مشروح اين گفت‌وگو را مي‌خوانيد:

اشاره: علي شريعتي در سخنراني «علي حقيقتي بر گونه اساطير» تقسيم‌بندي جالبي از انسان‌ها ارائه داده است، «اول آدم‌هايي که وقتي هستند، هستند و وقتي که نيستند، نيستند. اينان تنها هويت جسمي دارند؛ دوم انسان‌هايي که وقتي هستند انگار نيستند و زماني هم که نيستند اصلا نيستند آنان مرده و زنده‌شان يکي هست؛ سوم انسان‌هايي که وقتي هستند، هستند و وقتي که نيستند هم باز هستند! اينها در نبودشان بازهم در زندگي افراد تأثيرگذار هستند». بي‌شک علي شريعتي با احيای گفتمان روشنفکري ديني در ادبيات سياسي و اجتماعي ايران، يکي از تأثير گذارترين چهره‌هاي تاريخ معاصر به‌حساب مي‌آيد به‌گونه‌اي که حتي مرگ هم پس از چهار دهه نتوانست از فصاحت بيان و حرارت کلامش فروبکاهد تا خود مصداق همان‌هايي باشد که وقتي نيستند هم هستند. شريعتي اگر روشنفکر بود، انقلابي هم بود و اگر اين دو بود، عارف هم بود و اجماع اين سه ويژگي در شريعتي از او شخصيتي چند ساحتي مي‌سازد تا علي‌رغم برخي نقد‌هاي روا و تخريب‌هاي ناروا همچنان جاذبه‌اي شگرف در ميان نسل‌هاي جوان و کشنگران سياسي داشته باشد. با اين همه چهره چند وجهي شريعتي موجب آن شد که در حلقه هوادارانش هم ناشناس باقي بماند تا هرکسي از ظن خود با بخش‌هايي از انديشه او همراه شود و بعضا با نردبام نقد آرای او، نام و شايد ناني براي خود فراهم آورد. از‌همين‌رو براي واکاوي آرای شريعتي با احسان شريعتي به گفت‌وگو نشستيم. او همان‌گونه است که پدرش در وصيتنامه‌اش آرزو کرده بود؛ متفکر، معنوي، پر احساس، متواضع و مغرور. اين دانش‌آموخته فلسفه از سوربن فرانسه معتقد است، نسل امروز به‌واسطه شريعتي بي‌آنکه هويتش را از دست بدهد مي‌تواند بودائيزم، مارکسيزم و ايدئولوژي‌هاي مختلف ديني را بشناسد و آنها را باهم بسنجد. او آنچه اين روزها به‌عنوان عبور از شريعتي تکرار مي‌شود را به نوعي پشت‌کردن يا نفي شريعتي تلقي مي‌کند و بر اين باور است که «براي عبور به‌معناي هگلي که هم هضم مي‌کنيم و هم حذف، بايد آن تفکر را به‌خوبي فهميد و مسلط بود تا بتوان آن را ارتقا داد».