تبدیل قدرت نظامی به دستاورد سیاسی

حمید روشنائی

در طول تاریخ قدرت های نظامی بزرگی بودند که فتوحات زیادی به دست آوردند اما همه آنها نتوانستند یک حاکمیت منسجم را ایجاد نمایند. داستان پادشاهانی که عمرشان را به جنگ گذراندند و لذتی از پیروزی هایشان نبردند.
آمریکایی ها در ویتنام و افغانستان، فرانسوی ها در الجزایر، هلندی ها در اندونزی و.. سال ها با قدرت نظامی با مردمان آن کشورها جنگیدند ولی هرگز نتوانستند از آن برای ادامه حاکمیت شان بهره ببرند.
قدرت نظامی زمانی می تواند به یک دستاورد تبدیل شود که اولا یک هدف مشخص و محدود را دنبال کند، ثانیا میزان استفاده از آن با اهداف هماهنگی داشته باشد، ثالثا عملیات نظامی یک اهرم باشد و نه یک هدف، رابعا هر اقدام نظامی یک توجیه سیاسی داشته باشد، خامسا آینده هر اقدام نظامی مشخص باشد.
برای درک این مطالب می توان گفت زمانی که آمریکایی ها با هواپیماهای نظامی خود در حال بمباران شدید سرزمین های ویتنام بودند، هرگز فکر نمی کردند که این عملیات ها برمیزان نفرت مردم و خشم آنها می افزاید و به آنها اجازه نمی دهد از هواپیماهای خود پیاده شوند.
برای همین مذاکرات پایان جنگ بیش از ۱۰ سال به درازا کشید. حتی آمریکایی ها در عراق پس از آنکه توانستند صدام را شکست دهند و به پیروزی اولیه دست یابند، در ادامه حاکمیت برعراق، با دو مشکل مواجه شدند: اول دولت جایگزین حزب بعث، یک شیعه طرفدار ایران گردید.
دوم آنکه گروه های تندرو و تروریست از پس جنگ ظهور کردند که موجب نارضایتی مردم از اشغال کشورشان توسط آمریکایی ها شد.
اما چگونه می توان یک عملیات و اقدام نظامی را به یک دستاورد سیاسی تبدیل کرد. مهمترین اقدام قبل و در حین عملیات نظامی، کسب رای مردم است به این مفهوم که ملت از آن حرکت، حمایت نمایند و آن را بعنوان منافع کشور بپذیرند. برای مثال می توان به ترامپ اشاره کرد که تاکنون نتوانسته است به افکار عمومی آمریکا به قبولاند که جنگ علیه ایران برای منافع این کشور بوده و نه منافع اسرائیل و همین موجب شده که این جنگ به یک پیروزی سیاسی تبدیل نگردد و مردم نسبت به کارهای وی بدبین باشند.
دومین گام برای تبدیل قدرت نظامی به سیاسی، هماهنگی مقامات نظامی وسیاسی و حمایت کامل آنها از یکدیگر است. توان نظامی می بایست در خدمت اهداف سیاسی کشور و منافع ملی قرار گیرد.
در هر حال و زمانی می بایست مذاکره با طرف های متخاصم وجود داشته و ادامه یابد. یعنی در حین جنگ، میز مذاکره نبایستی ترک شود و با قدرت کلام و دیپلماسی، اهداف و خواسته های میدان و کشور به طرف مقابل دیکته گردد.
تثبیت پیروزی ها: هر پیشرفت و پیروزی در جنگ ( حتی کوچک ) می بایست سریع تبدیل به یک موقعیت سیاسی برای چانه زدن با دشمن و سنگر موفقیت گردد.
دستاورد اقتصادی: همه اقدامات نظامی و سیاسی برای آن است که کشورها به یک پیشرفت اقتصادی دست یابند. باید از هر موفقیت، پلی ساخت که به منافع اقتصادی و تجاری ختم گردد. کسب پیروزی های سیاسی و نظامی بدون دستاورد اقتصادی، نانی است که بی مایه فطیر است.
به شکل کلی می توان گفت زمانی قدرت نظامی تبدیل به دستاورد سیاسی خواهد شد که این قدرت به اهرمی برای مذاکره، سنگری برای دفاع از منافع ملی، عاملی برای تثبیت نظام، سپری برای مقابله با زیادخواهی دشمنان و یکی از محورهای هماهنگ با سایر بخش های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی باشد.

توسعه در ایران و اختلال استثناگرایی منفی

غلامرضا بنی اسدی 

سخنگویان خودخوانده مردم!

مهدی حسن‌زاده

مردم را می‌توان سیاسی‌ترین واژه دانست. به این معنا که به ویژه در کشورهای مبتنی بر دموکراسی یا مردم‌سالاری، فارغ از آنچه رأی مستقیم مردم در تعیین مسئولان اجرایی و قانون‌گذاری رقم می‌زند، مردم کلیدواژه پررنگی است که سیاسیون آن را به کار می‌برند تا آنچه را که مدنظر دارند به عنوان مطالبه مردم جا بزنند. در این نگاه سیاسی مردم کل واحدی هستند که یکصدا یک مطالبه مشخص دارند و سخنگوی آن‌ها نیز به صورت خودخوانده اهالی سیاست هستند.

در روزهای اخیر متنی از سوی خانم آذر منصوری، دبیرکل جبهه اتحاد ملت خطاب به رئیس قوه قضائیه در انتقاد از صدور حکم اعدام برخی عوامل آشوب‌های ۱۸ و ۱۹ دی در اصفهان منتشر شد. متنی که حال و هوای آن همان چیزی است که بالاتر اشاره شد، یعنی طرح مطالبه‌ای از زبان «مردم». ایشان در بخشی از نامه سرگشاده خود نوشته است: «اعتراضات امروز مردم اصفهان نسبت به اجرای احکام اعدام نشان داد که جامعه نسبت به این موضوع بی‌تفاوت نیست. این واکنش‌ها، فارغ از تعداد معترضان، بیانگر آن است که بخشی از جامعه دغدغه حق حیات، عدالت و برابری در اجرای قانون را دارد. نادیده گرفتن این حساسیت‌ها، این نگرانی را ایجاد می‌کند که خشم و نارضایتی انباشته، به جای فروکش کردن، همچون آتشی زیر خاکستر باقی بماند و در بزنگاه‌های اجتماعی خود را به شکلی پرهزینه نشان دهد».

اگر حرف ایشان در سمت دبیرکلی حزب اتحاد ملت به عنوان یک حزب شناخته شده اصلاح‌طلب را حرف بخشی از جریان اصلاحات بدانیم، این سؤال پیش می‌آید که چرا وقایع ۱۸ و ۱۹ دی این گونه تصویر می‌شود؟ خوشبختانه هنوز فاصله زمانی زیادی از آن وقایع نداریم و به یاد داریم که نخستین اعتراضات ۷ دی سال گذشته با اعتراض و بستن بخشی از مغازه‌های بازار تهران در اعتراض به جهش نرخ ارز رخ داد. به این ترتیب با وجود اینکه اعتراض‌های بخشی از جامعه که حتماً بخش اعظم دیگری از جامعه نیز با آن همدلی داشت، اعتراض به ناتوانی اقتصادی در حفاظت از ارزش پول ملی و ناامنی روانی ناشی از جهش نرخ ارز و تیره شدن افق زندگی پیش رو بود، اما هیچ گزارشی از برخورد تند با این اعتراض‌ها نداریم. حتی تأکیدات رهبر شهید انقلاب و سایر مقامات کشور از جمله رئیس جمهور، شنیدن این اعتراضات و تلاش برای جبران کاستی‌ها بود. به همین دلیل طرح کالابرگ الکترونیک که پیش‌تر در جلسات کارشناسی به دلیل ابهام‌ها و اختلاف نظرها متوقف شده بود، در همان برهه، نهایی شد و از نیمه دی ماه با حذف ارز ترجیحی توزیع کالابرگ میان همه آحاد جامعه آغاز شد. به این ترتیب ما بازه‌ای از ۷دی تا ۱۸دی داریم که اعتراض‌ها به جز در برخی شهرهای کوچک در غرب کشور، رنگ و بوی خشونت نگرفت اما حکایت ۱۸ و ۱۹دی با اعتراضات روزهای قبل آن متفاوت است.

ما در ۱۸ و ۱۹دی با یک حرکت سازماندهی شده و هماهنگ برای تسخیر مراکز امنیتی و انتظامی شهرهای بزرگ مواجهیم که نمی‌توان آن را مشابه وقایع ۷ تا ۱۸دی «اعتراضات» نام‌گذاری کرد. حمله به پاسگاه‌های انتظامی و اسلحه‌خانه‌های مراکز انتظامی و امنیتی شهرها، کشتن نیروهای انتظامی و بسیجی، آتش زدن گسترده اموال عمومی و تلاش برای اشغال مراکزی مثل صداوسیمای خراسان رضوی و برخی مراکز دولتی در شهرهای بزرگ، اعتراضات نیست، بلکه حتماً یک شورش و با توجه به فراخوان پهلوی و حمایت مستقیم نتانیاهو و ترامپ از این اقدام‌ها، یک کودتای تمام‌عیار بود و فروکاستن آن به اعتراض، در وهله نخست ظلم به همان افرادی است که از ۷دی به دور از هدف سیاسی و ضدامنیتی برای دغدغه‌ای اقتصادی و اجتماعی اعتراض کرده بودند.

این نوع مواضع که وقایع منتهی به احکام اعدام از جمله آتش زدن اموال، کشتن سنگدلانه مأموران امنیتی و فرمانبری از پس‌مانده رژیم پهلوی و جنایتکارانی مثل ترامپ و نتانیاهو را نادیده می‌گیرد، نهایت نامردی در حق مردمی است که اگر از وضعیت اقتصادی خود ناراضی هستند اما در همین جنگ توی دهان امثال ترامپ و نتانیاهو زدند و یک موی مسئولان خود را با شازده‌های دوزاری و آویزان به خارج عوض نمی‌کنند. عجیب است که امثال خانم منصوری سعی دارند بدون موضع‌گیری علیه کودتای ۱۸دی و یادآوری جنایت‌های پس از آن که یک شمه‌اش، زمینه‌سازی برای حمله آمریکا و اسرائیل به ایران و شهادت رهبر شهید انقلاب و کودکان میناب شد، به راحتی از آن سمت ماجرا گذر کنند و با جعل عنوان سخنگوی مردم و تعمیم برخی واکنش‌ها در فضای مجازی به اعتراضات مردم اصفهان به احکام صادره، در این احکام تشکیک کنند. این گونه وسط بازی در جنگی که اغتشاشگران به فرمان پهلوی و با دلگرمی به عموهای خود ترامپ و نتانیاهو به عرصه آمدند و شهروند این مملکت را به فجیع‌ترین شکل کشتند، نهایت نامردی است و خداوند به این قلم‌ها و صداهایی که تطهیرکننده دشمن و عوامل آن است، هیچ خیری نخواهد رساند.

جعفر حسن خانی

هر سال بیش از 20 میلیون انسان، در بازه‌ زمانی فشرده و جغرافیایی معین، در راهپیمایی اربعین گرد هم می‌آیند. این گردهمایی انبوه، رخدادی است که منطق ابزاری حاکم بر تمدن مدرن را از بنیاد به چالش می‌کشد. بسیاری از تحلیلگران غربی و صاحبنظران سکولار، در برخورد با این خیزش عظیم انسانی، به تبیین‌هایی تقلیل‌گرایانه بسنده می‌کنند؛ گاه آن را برون‌ریزی احساسات مذهبی می‌خوانند و گاه محصول برنامه‌ریزی دولتی! اما از منظر انسان‌شناسی دین و آیین، اربعین را نمی‌توان به یک مناسک فردی عبادی محدود کرد. این پدیده یک دگرگونی عمیقا اجتماعی و در عین حال، نوعی ایستادگی مدنی و تمدنی است. برای فهم ژرفای این رخداد، کمتر دستگاه مفهومی غربی به اندازه اندیشه‌های «ویکتور ترنر» راهگشاست، به‌ویژه 3 مفهوم محوری او شامل آستانگی، پادساختار و کامونیتاس. در ادامه بیان می‌کنم زیارت اربعین چگونه با بر هم‌ زدن نظم طبقاتی و مادی، جهانی تازه می‌آفریند؛ جهانی که می‌توان آن را تمرینی برای شکل‌گیری یک نظم تمدنی بدیل قلمداد کرد.
۱- آستانگی و گسست از زندگی قاعده‌مند و ورود به ساحت برزخی
در چارچوب نظریه ترنر ـ دانشمند انسان‌شناس مطرح اسکاتلندی ـ هر آیین گذار - از جمله زیارت - 3 مرحله را طی می‌کند: نخست جدایی از محیط پیشین، سپس وضعیت آستانگی یا میان‌مایگی و سرانجام بازگشت و ادغام مجدد با هویتی نو. وی بیشترین تمرکز خود را بر مرحله دوم می‌گذارد. وضعیت آستانه‌، فضایی است میان این‌ جهان و آن‌ جهان، میان اینجا و آنجا و حالتی برزخی و معلق که در آن، هنجارهای زندگی روزمره به تعلیق درمی‌آید. زائر با گام‌ نهادن در مسیر راهپیمایی اربعین و عبور از مرزهای شهر خویش، به همین جغرافیا و فضای در آستانگی گام می‌گذارد. جاده 80 کیلومتری نجف ـ کربلا یا هر یک از مسیرهای دیگر منتهی به حرم، مکان/ زمانی معلق است که با قواعد شهرسازی و اقتصاد مدرن اداره نمی‌شود. زائر در این مسیر، کسی است که آگاهانه خانه، بستر آسایش، امنیت روانی سکونت و پوشش معمول خود را وامی‌نهد تا خاکی‌ بودن را از سر بگذراند. در این وضعیت، دیگر کسی با القاب پیشین خود شناخته نمی‌شود، همگان در قالب هویتی تازه بازتعریف می‌شوند، هویتی که از یک سو ریشه در تاریخ شیعه دارد و از سوی دیگر، سرشتی رها و در‌ گذار است. همین ورود ارادی به آستانه رنج، سرآغاز انقلابی درون‌ذاتی و برون‌ساختی است.

۲- طغیان پادساختار ضد ساختار مدرن
بنیادی‌ترین مفهوم اندیشه ترنر، تقابل دوگانه «ساختار اجتماعی/ پادساختار» است. به باور او، زیست روزمره ما در چنبره ساختار گرفتار است. ساختار همان سلسله‌مراتب شغلی، شکاف میان غنی و فقیر، عناوین دانشگاهی، مرزهای سخت ملی، آداب پوشش و در نهایت، نظم اقتصاد سرمایه‌داری است. پادساختار آنگاه پدید می‌آید که مناسک آیینی، این نظام سلسله‌مراتبی را به طور موقت درهم می‌شکند و جای آن را بی‌نظمی معنادار و تساوی‌گرایانه‌ می‌گیرد.
با عینک پادساختار، عظمت مقاومت تمدنی اربعین آشکار می‌شود. در نظام مدرن جهانی، ملی‌گرایی و گذرنامه به انسان‌ها ارزش می‌بخشد و سرمایه‌داری تعیین می‌کند چه کسی سزاوار دریافت کالاست اما پیاده‌روی اربعین همه این مرزبندی‌ها را بی‌اثر می‌کند.
در این مسیر، سلسله‌مراتب منزلت و ثروت فرومی‌ریزد. تاجر ثروتمند، پزشک جراح و کارگر ساده، شانه‌به‌شانه راه می‌روند، لباس غبارآلود می‌پوشند، زیر چادر ساده یک موکب استراحت می‌کنند و از یک ظرف غذا می‌خورند. نه کارت ویژه‌ای، نه حساب بانکی‌ای و نه جایگاه دانشگاهی‌ای، امتیازی برای کسی نمی‌آفریند. هویت زائر، تمام هویت‌های مصنوع مدرن را در خود می‌بلعد و مسطح می‌کند.
در بُعد اقتصادی نیز شاهد نوعی نفی عملی اقتصاد بازار و کاپیتالیسم هستیم. در جهانی که بر سودجویی فردی بنا شده که بنیادش «بخر تا باشی» است، اربعین این منطق و بنیاد را ویران می‌کند و به‌ جای آن، اقتصاد بخشش را می‌نشاند. از غذا و سرپناه گرفته تا خدمات درمانی، خیاطی و شست‌وشوی لباس، همه در مقیاسی خیره‌کننده و به طور رایگان توزیع می‌شود، بی‌ آنکه دستوری حاکمیتی از بالا قیمت‌گذاری کرده باشد. این تعلیق هژمونی سرمایه، تجلی کامل «پادساختار ترنری» و کوششی عملی برای نفی سبک زیست غربی است.
در ساحت سیاست نیز «ملی‌گرایی مدرن» که از پیمان «وستفالیا» به این سو، خدایگان نظام سیاسی جهان بوده، رنگ می‌بازد و در دل پادساختار اربعین، ایده امت فراملیتی جان می‌گیرد. مرزبندی ایرانی و عراقی و لبنانی، ذیل این پادساختار به حاشیه می‌رود تا هویتی وحدت‌بخش افزون بر هویت ملی سر برآورد.
۳- زایش کامونیتاس و جماعت اخوت‌محور به مثابه هسته تمدنی تازه 
ترنر بر این باور است وقتی ساختارهای طبقه‌بندی و مرزبندی فرومی‌ریزد و وضعیت آستانه‌ شکل می‌گیرد، شگرف‌ترین دستاورد انسانی - کامونیتاس - سر برمی‌آورد. کامونیتاس را در پارسی می‌توان جماعت همگن و بی‌تکلف، پیوند روانی یا مودّت و همزیستی برابر نامید. کامونیتاس دلالت بر وضعیتی دارد که در آن آدمیان، در اصیل‌ترین ساحت وجودی خود و بیرون از نقاب‌های اجتماعی، با یکدیگر پیوند می‌خورند.
کامونیتاس اربعین چیزی فراتر از احساس همدردی ساده است. مودت و همدلی در اینجا به مرزی می‌رسد که ترنر آن را خویشاوندی ژرف در وضعِ آستانه‌ای می‌نامد. اینجاست که صحنه‌های شگفت‌انگیز این پیاده‌روی رخ می‌نماید. خانواده‌ای در جنوب عراق با اشک تمنا می‌کند رهگذری غریبه، زائری با زبان و قومیتی دیگر، میهمان خانه‌شان شود و تا شب پاهایش را مالش دهند، پناهش دهند، سیرش کنند و بامداد بدرقه‌اش کند.
در چارچوب فردگرایی مدرن، رفتار میان میزبان عراقی و میهمان غیرعراقی، ناموجه و بی‌معناست اما بر پایه اندیشه ترنر، آنگاه که دیوارهای اعتباری ساختار فرومی‌ریزد و انسان در پیشگاه امری قدسی می‌ایستد و در اینجا، در پیشگاه محور کامونیتاس اربعین که همانا جذبه حضرت امام حسین علیه‌السلام است، قرار می‌گیرد، آن پیوند روح‌افزای انسانی بیدار و اوج رهایی روانی و ارتباط انسانی پدیدار می‌شود.
ترنر، کامونیتاس را الگوی رهایی از جبر سیستم می‌نامد. انسان در پیاده‌روی اربعین به نوعی خودشناسی، بلکه فراتر از آن، به «فراانسان‌شناسی» دست می‌یابد؛ درمی‌یابد ظرفیتی از مهربانی و هم‌افزایی برای دستیابی به غایات عالی در نهاد او هست؛ ظرفیتی که در شهروندی روزمره غربی، خفه و تحلیل رفته است.
۴- سخن آخر درباره‌ بازگشت به شهر و شکل‌گیری مقاومت تمدنی
اکنون این پرسش بنیادین ذیل چارچوب فکری ویکتور ترنر، پیش می‌آید: کامونیتاس تا ابد پایدار می‌ماند؟ ترنر آشکارا معتقد است کامونیتاس نمی‌تواند به طور دائم و روتین برقرار بماند. هیچ جماعتی که بنیادهایش «این‌جهانی» است توان زیست همیشگی در شرایط در آستانگی را ندارد؛ سرانجام سفر پایان می‌پذیرد، زائر ناگزیر از ادغام دوباره اجتماعی می‌شود، ساختار بار دیگر بر او تحمیل می‌شود و او ناچار به از سرگیری کار و روزمرگی این جهان گذار است.
آیا این بدان معناست که زیستن اربعینی حرکتی عقیم و گذراست؟ به‌ هیچ‌ وجه! هنر مناسک اربعین، در همین بسترسازی آن برای مقاومت تمدنی نهفته است. به تعبیر ترنر، زائر آنگاه که به زندگی قاعده‌مند خویش بازمی‌گردد، دیگر همان انسان پیشین نیست، او حامل انرژی تغییر و روحی تازه است. از این‌ رو، همان ساختار اجتماعی حاکم بر کشور خود را با نگاهی دیگرگون می‌نگرد و در برابر کاستی‌های اخلاقی جهانِ امروز که با نظام الهی‌ای که در تجربه اربعینی زیسته، در تعارض است، به طغیان فکری و مقاومتی فعال دست می‌یازد و اینگونه است که انسان ایرانی از پس تجربه اربعین تاب ایستادن در برابر قدرتمندترین قدرت تاریخ جهان را می‌یابد و شجاعانه چشم در برابر چشم در مقابل دشمن سینه سپر می‌کند.
اربعین بزرگ‌ترین گردهمایی دینی تاریخ است و افزون بر آن چنانکه نظریه پادساختار و کامونیتاس ترنر تبیین می‌کند، می‌توان آن را والاترین تمرین عینی - انسانی برای امکان‌سنجی حیات و بقا ذیل یک نظام تمدنی بدیل به شمار آورد؛ رزمایشی فرهنگی و مستمر در برابر مصرف‌گرایی، سودگرایی مدرن و ناسیونالیسم ستیزه‌جوی مرزگرا و کور که انسان‌مدارترین، مساوات‌طلبانه‌ترین و قدسی‌ترین صورت ارتباط و اجتماع تمدن‌ساز را پیش چشم جامعه جهانی به تصویر می‌کشد؛ نظمی نویافته که نشان می‌دهد برون‌داد عینی مقاومت، افزون بر حفظ خاک، شامل آفرینش الگویی برای زیست خارج از جهان مدرن نیز می‌شود.