قلمرو آمریکا تا کجاست؟!

حمید روشنائی

 یکی از ویژگی های ترامپ علاوه بر درک نکردن از شرایط محیطی، نشناختن واژه های سیاسی و کاربرد آن است. توئیت اخیر وی در خصوص قراردادن تنگه هرمز در قلمرو ایالات متحده، نشان دهنده عدم فهم وی از موقعیت زمانی، جغرافیا و مفهوم قلمرو است. وی قبلا هم در خصوص ونزوئلا گفته بود که این کشور را می خواهد بعنوان ایالت ۵۱ آمریکا قرار دهد.
قلمرو (territory) براساس ادبیات سیاسی به سرزمین یا حوزه حاکمیت یک کشور گفته می شود که قوانین همان کشور در آن حاکم باشد. این قلمرو شامل همه بخش ها ( زمین، هوا و دریا ) را شامل می گردد. در نظریه‌های جغرافیای سیاسی، تقسیم‌بندی های دیگری نیز وجود دارد مانند قلمرو رسمی، قلمرو عملکردی و قلمرو ادراکی …
در قلمرو رسمی، حاکمیت کامل با نام و نشان وجود دارد مانند حکومت دولت ها بر سرزمین های خودشان، ولی در قلمرو عملکردی، ممکن است به صورت مشخص و دوژور حاکمیتی وجود نداشته باشد لیکن دخالت هایی (گاهی به صورت گسترده) در کشور دیگر صورت پذیرد. مانند آنچه در نظام های دوقطبی توسط ابرقدرت ها در کشورهای اقماریشان انجام می شد. قلمرو ادراکی در حقیقت محدوده‌ای از نفوذ در برداشت ها، احساس ها، هویت و تصور مردم یا گروه‌های سیاسی است که لزوماً بر اساس مرزهای رسمی و قانونی نیست. برای مثال نفوذ فرهنگ ایرانی همچنان در برخی از کشورها (هند، افغانستان، پاکستان، تاجیکستان و..) وجود دارد و مردم آنها مراسم ها و جشن های خود را براساس آموخته های ایران باستان انجام می دهند. این می شود قلمرو فرهنگ ایران. یا مثال دیگر آنکه پادشاه بریتانیا همچنان فرمانداران کشورهای استرالیا، کانادا، نیوزیلند و.. را تعیین می کند واین به معنای قلمرو سیاسی این کشور براین مناطق محسوب می گردد در حالیکه دولت های استرالیا، کانادا و .. مستقل هستند و ممکن است در برخی مواقع، سیاست هایشان با دولت انگلیس متفاوت باشد.
دولت آمریکا در طول تاریخ کوتاه خود، تاکنون چندین قلمرو برای خودش تعریف کرده است مانند شهرهای سرزمین مکزیک ( بخش تکزاس در دوران پس از استقلال از انگلیس )، آمریکای لاتین با قانون مونروئه و سرزمین های تحت استعمار مانند فیلیپین.. و گاهی برای قلمرو امنیتی خود، حاضر به نزدیک شدن به یک درگیری اتمی شد مانند بحران خلیج خوک های کوبا با دولت شوروی ..
ایالات متحده پس از جنگ جهانی دوم، شبکه ای از پایگاه های نظامی ایجاد نموده است. این پایگاه ها که در سراسر جهان گسترده شده اند و شامل بسیاری از کشورهای دوست آمریکا و مناطق حساس می شوند، به نوعی ابزارها حضور و نفوذ آمریکا هستند. آمریکایی ها در طول زمان تلاش نموده اند با ایجاد قوانینی مانند کاپیتالاسیون، سربازان خود را از قوانین داخلی کشورهای میزبان مجزا نمایند.
درسال های اخیر با ورود اندیشه ترامپ به ساختار حکومتی آمریکا، این کشور ادعاهایی نموده که خارج از عرف و نظام بین الملل کنونی می باشد و نوعی بازگشت به قرن هیجدهم و نوزدهم میلادی است. مانند ادعا حاکمیتی بر جزیره گرینلند، کشور ونزوئلا، تنگه پاناما و اکنون تنگه هرمز.. و حتی نام مناطق را نیز به دلخواه تغییر می دهد مانند نام خلیج مکزیک به خلیج آمریکا..
اما آنچه رئیس جمهور آمریکا نمی داند آن است که:
اولا دوران استعمار قدیم گذشته و دیگر نمی توان با یک ادعا، حاکمیت سایر کشورها را لغو و قلمرو جدید ایجاد کرد؛
ثانیا شرایط بعد از جنگ جهانی دوم (چه نظام دوقطبی و چه تک قطبی) پایان یافته و جهان در حال ورود به نظام جدیدی است که دیگر سلطه یک کشور بر سرزمین های دیگر با هر توجیهی را نمی پذیرد؛
ثالثا پایگاه های آمریکایی که زمانی بعنوان شبکه امنیتی شناخته می شد، پس از حمله به ایران به ضد آن تبدیل گردیده به نحوی که امروز وبال گردن دولت های خلیج فارس شده و دیگر آن هیمنه را در جهان ندارند که بتوانند امنیت برای کشورها ایجاد کنند؛
رابعا ابزارهای سلطه و توجیه آن توسط غرب مانند رسانه ها در حال تبدیل به یک شبکه مجازی و گسترده مردمی شده است به نحوی که انحصار اخبار و تبلیغات از دست دولت های قدرتمند گرفته شده و به یک ساختار هوشمند تبدیل گردیده است.
در هرصورت قلمرو امروز آمریکا دیگر مانند گذشته نیست زیرا نه توان نظامی و نه جایگاه سیاسی آن را دارد که بتواند محدوده های جدیدی برای خود تعریف نماید.

آیا به لحظه «تصمیم سخت» رسیده‌ایم؟

حامد رحیم پور

بلای بی‌اعتمادی

مطالبه‌ای فراتر از بودجه زیارت

مهدی حسن‌زاده

مشهدی‌ها روزهای پایانی ماه صفر، سفره همدلی خود را به وسعت چند میلیون زائر امام رئوف حضرت علی بن موسی‌الرضا(ع) پهن می‌کنند تا در کنار خدماتی که دستگاه‌های خدمت‌رسان؛ از جمله آستان قدس رضوی به زائران ارائه می‌دهند، خدمتگزار زائران این حریم قدسی باشند. به طور مشخص ما با یک مثلث خدمات‌رسانی به زائران مواجهیم. مردمی که درس تکریم و مهربانی را از امامشان فراگرفته‌اند و فرش قرمز برای زائران حضرت پهن می‌کنند، آستان قدس رضوی به‌عنوان نهاد خدمات‌رسان در محدوده حرم مطهر و موقوفات که سال‌هاست با توسعه طیف وسیعی از خدمات؛ از گسترش زیرساخت‌های فیزیکی زیارت تا ارائه خدمات عمومی و فرهنگی به زائران در خدمت میهمانان حضرت است و دستگاه‌های اجرایی از دولت تا شهرداری که وظیفه تأمین خدمات عمومی و توسعه زیرساخت‌ها در مسیر زیارت را برعهده دارند. در این مثلث خدمات‌رسانی که شامل مردم، آستان قدس و دولت است، توجه به نقش دولت و غفلت‌هایی که در ایفای نقش خود داشته، ضرورت دارد. می‌توان گفت نظام برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی کشور به طور ساختاری دهه‌ها با مفهوم زیارت بیگانه بوده و از ابتدای دهه ۹۰ با برخی پیگیری‌های رسانه‌ای مداوم، به ردیف بودجه زیارت تن داد؛ اما این ردیف بودجه به دو مشکل برخورد؛ نخست، تعارفات سیاسی داخلی و لابی‌های پارلمانی که چند شهر میزبان امامزاده‌ها را شریک بودجه اندک زیارت کرد. دوم، کسری‌های بودجه‌ای که موجب شد ردیف بودجه زیارت حتی در صورت داشتن رقم، به کسری در تخصیص برخورد کند.
جمهوری اسلامی به‌عنوان حکومتی که ترویج شعائر دینی، یکی از کارویژه‌های مهم آن در کنار سایر کارویژه‌های عمومی هر حکومتی است، در قبال موضوع زیارت مسئولیت دارد. این مسئولیت نیز قابل تفویض به مردم و آستان قدس نیست؛ چرا که در مورد کارویژه‌های حکومت از امنیت و آموزش تا سلامت و دفاع، مردم به خودی خود نقش ایفا می‌کنند؛ اما این نقش نافی وظایف حکومت نیست. این مسئولیت همچنین قابل تفویض به آستان قدس رضوی هم نیست؛ چرا که این نهاد در حد عایدات موقوفات حضرت(ع) که مرتبط با حوزه زیارت بوده، در این زمینه مسئول است. آنچه بیش از مسئولیت مردم و آستان قدس رضوی باید مورد توجه قرار گیرد، مسئولیت دستگاه‌های اجرایی و حاکمیتی در زمینه تسهیل زیارت است. از این رو نباید مسئولیت سایر اضلاع موجب غفلت از مسئولیت دستگاه‌های حاکمیتی شود.
حال اگر از زاویه گردش مالی زیارت و ارزش افزوده‌ای که در اقتصاد به واسطه حضور زائران در مشهدالرضا(ع) و هزینه‌کرد آن‌ها در این شهر ایجاد می‌شود، به مسئله نگاه کنیم، نقش‌آفرینی بیشتر حاکمیت معنا پیدا می‌کند. آنچه آیت‌الله مروی، تولیت معظم آستان قدس رضوی در جلسه اخیر کارگروه ملی امام رضا(ع) وزارت امور خارجه مطرح کرد، در همین راستاست. ایشان با اشاره به درآمدهای حاصل از فعالیت مراکز اقامتی و گردشگری مشهد، خطاب به وزیر امور اقتصادی و دارایی گفت: سالانه حدود ۳۰میلیون زائر به مشهد می‌آیند و هر زائر نیز دست‌کم مبلغی را در این شهر هزینه می‌کند. طبیعتاً گردش مالی حاصل از حضور این تعداد زائر، رقم قابل‌توجهی بوده و بخش مهمی از این رونق اقتصادی به برکت وجود حضرت رضا(ع) در این شهر است. اگر از این گردش مالی و درآمدهای حاصل از آن مالیات دریافت می‌شود، انتظار ما این است که سهمی از این درآمدها برای توسعه زیرساخت‌ها و خدمات مورد نیاز زائران اختصاص پیدا کند.
انتظار می‌رود وزارت امور اقتصادی و دارایی با همکاری دستگاه‌های مختلف از جمله سازمان برنامه، مرکز آمار و وزارت گردشگری، آمار اقتصادی ارزش افزوده ناشی از سفرهای زیارتی و حضور زائران در مشهدالرضا(ع) را محاسبه کرده و آن بخش از مالیاتی که از این محل دریافت می‌شود، برآورد کند و پروژه‌های عقب‌افتاده‌ای نظیر آزادراه حرم تا حرم، تکمیل پروژه‌های بیمارستانی، آزادراهی، ریلی، فرودگاهی و هرگونه پروژه‌ای را که موجب توسعه خدمات‌رسانی به زائران می‌شود، تأمین اعتبار کند. این اقدام در حقیقت گامی فراتر از بودجه لاغر و کم‌عمق زیارت است و در راستای نقش‌آفرینی مستقیم دولت در خدمت‌رسانی به زائران و ادای دین به محضر ولی‌نعمت همه ماست.

ایلیا داوودی

حسین مرعشی از آن سیاستمدارانی است که شنیدن حرف‌های‌شان معمولا احساس خوبی به آدم می‌دهد؛ نه به این دلیل که الزاما با آنها موافقی یا آن حرف‌ها، حرف‌های درستی است، به این دلیل که تقریبا هر اتفاقی افتاده باشد، چند دقیقه بعد توضیحی عقلانی، منظم و حساب‌شده برایش بافته می‌شود!
اگر پای انتخابات به نفع حزبش در میان باشد، مرعشی می‌تواند با حرارت توضیح دهد صندوق رأی تنها معیار واقعی سنجش وزن جریان‌های سیاسی است اما وقتی مصلحت سیاسی‌اش اقتضا کند، همان انتخابات می‌تواند به صحنه‌ای تبدیل شود که به مردم دروغ بگوید. اگر دولت رقیب سر کار باشد، مشکلات اقتصادی قبل از هر چیز نتیجه مدیریت همان دولت است و حواله دادن آنها به گذشته پذیرفتنی نیست اما اگر پای نسخه سیاسی مطلوب خودش در میان باشد، ناگهان تحریم، مناسبات بین‌المللی و نبود تعامل با جهان چنان تعیین‌کننده می‌شود که هیچ دولتی بدون حل آنها قادر به مهار تورم و رکود نیست! اگر روحانی در آستانه انتخابات باشد، حمایت از او تکلیف عقل سیاسی است، چند سال بعد که کارنامه روی میز قرار گرفت، معلوم می‌شود حمایت دوباره از او اساسا اشتباه بوده است! اگر مذاکره به نفعش باشد، می‌تواند با استدلال توضیح دهد چرا عقل حکم می‌کند مذاکره کنیم و اگر نتواند به خاطر فشار اجتماعی علیه قدرت نظامی موضع بگیرد، باز رنگ عوض می‌کند. مرعشی در همه این موقعیت‌ها یک ویژگی ثابت دارد؛ موضعش ممکن است عوض شود اما اعتماد به‌ نفسش هیچ‌وقت کم نمی‌شود!
او در آخرین مصاحبه‌اش از «زندگی» حرف می‌زند؛ واژه‌ای زیبا، فراگیر و تقریبا غیرقابل مخالفت و می‌گوید مردم ایران می‌خواهند زندگی کنند، اقتصاد می‌خواهند، رفاه می‌خواهند، نمی‌خواهند کشور دائما در حالت جنگ بماند. چه کسی می‌تواند با چنین سخنی مخالفت کند؟ تقریبا هیچ‌کس! صورت مساله را طوری تعریف کرده که مخالفت با نسخه او، مخالفت با خود زندگی به نظر برسد! اگر بگویی بازدارندگی لازم است، ممکن است ناگهان احساس کنی طرفدار جنگی. اگر بگویی نمی‌توان بدون تضمین وارد توافق شد، انگار با رفاه مردم مشکل داری. اگر بگویی قدرت نظامی و دیپلماسی همزمان لازمند، پاسخ آماده است؛ نمی‌شود هم جنگ خواست و هم صلح! طنز ماجرا این است مدت زیادی نمی‌گذرد از وقتی که خود مرعشی دقیقا از همین همزمانی دفاع می‌کرد. مرعشی استاد سازگار کردن اصول با موقعیت است. در ذهن او سیاست چیزی شبیه خمیر است؛ بی‌قاعده و شل و ول که می‌توان آن را جهت منافع حزبی به میزان دلخواه و به اندازه شرایط کشید، فشرد و دوباره شکل داد.
برای فهم این مساله، نیاز نیست راه چندان دوری برویم، فقط کافی است به مواضع گذشته او نگاهی بیندازیم. مثلا او در یک جا می‌گوید صندوق رأی هر جریان باید به اندازه وزن اجتماعی خودش سهم داشته باشد و این وزن را هم می‌توان در انتخابات سنجید؛ جمله‌ای بسیار مدرن، دموکراتیک و مرتب! اما زمانی که بی‌وزنی جریان متبوعش آشکار می‌شود، می‌تواند به مردم دروغ بگوید که ما نامزدی نداشتیم و انتخابات را خطرناک جلوه دهد و بعد از چند سال دوباره صندوق رأی تبدیل به ترازو شود!
مرعشی بیشتر شبیه کسی است که چند متر مختلف در مغازه دارد که در هر کدام از آنها یک متر، اندازه‌ای متفاوتی دارد و او با اطمینان کامل توضیح می‌دهد چرا برای اندازه‌گیری هر پارچه‌ای باید از یکی از آنها استفاده کرد! مترها همه واقعی‌اند؛ فقط معلوم نیست چرا طول یک متر، بسته به هر پارچه، تغییر می‌کند!
گاهی دولت مسؤول است؛ سیاست غلط، تورم می‌سازد؛ مدیریت ضعیف، اقتصاد را خراب می‌کند و دولت وقت نباید مشکلات امروز را گردن دیروز بیندازد؛ قاعده‌ای کاملا قابل دفاع. در موقعیت دیگری اما ناگهان متوجه می‌شویم اساسا هیچ دولتی بدون حل مسائل خارجی، رفع تحریم، ورود سرمایه و تعامل با اقتصاد جهانی قادر به حل مشکلات اساسی نیست! در مصاحبه اخیرش هم سیاست خارجی مناسب و رفع تحریم تقریبا به پیش‌شرط اصلاح اقتصاد تبدیل می‌شود. باز هم هر دو حرف می‌توانند بخشی از حقیقت باشند. اقتصاد هم مدیریت داخلی می‌خواهد و هم رابطه خارجی اما ظرافت سیاسی آنجاست که سهم هر کدام از این دو، گاهی متناسب با کسی که در پاستور نشسته تغییر می‌کند. اگر دولت رقیب باشد، ذره‌بین روی مدیریت قرار می‌گیرد. اگر بحث دفاع از نسخه مطلوب خودمان باشد، دوربین کمی عقب می‌رود و ناگهان تحریم، ساختار بین‌المللی، سرمایه خارجی و مناسبات جهانی وارد کادر می‌شود.
مرعشی معمولا دوربینی در اختیار دارد که قابلیت زوم بسیار خوبی دارد و خوب می‌داند چه زمانی روی مدیر زوم کند و چه زمانی روی ساختار. چنانکه در مورد حسن روحانی نیز همین خصلت نمایان شد؛ زمانی حمایت از روحانی از دید مرعشی انتخابی منطقی و حتی تکلیف سیاسی بود اما چند سال که گذشت، معلوم شد نباید حمایت می‌کردیم!
پذیرفتن اشتباه البته ایرادی ندارد، مشکل زمانی ایجاد می‌شود که ایشان دائما متخصص تشخیص اشتباهات پس از پایان تاریخ مصرف آنهاست! مرعشی درست می‌گوید که ایران ۱۴۰۵ ایران دهه ۶۰ نیست اما وقتی نوبت یافتن راه‌حل می‌رسد، دوباره سروکله خودش پیدا می‌شود و نام‌ها و شبکه‌هایش که بخش عمده عمر سیاسی خود را دقیقا در همان 4 دهه سپری کرده‌اند!
تناقضات مرعشی بسیار بیشتر از مواردی است که در اینجا آورده شد. این تناقضات به حدی زیاد است که می‌توان بر پایه آنها یک تیپ سیاسی شبیه مرعشی ساخت! تیپ سیاستمدار فرصت‌طلبی که هنرش این است که به جای ساختن مسیر روشن، میان همه مسیرهایی که دیگران ساخته‌اند، فقط زنده بماند و نفس بکشد. هیچ پلی را خراب نمی‌کند، چون ممکن است فردا مجبور شود از همان پل برگردد! نه ساختارشکن است که هزینه خروج از بازی را بپردازد، نه اصولگرا که تغییر موضع برایش دشوار شود. از بازار دفاع می‌کند، از اصلاحات دفاع می‌کند، با رأس حاکمیت نیز دنبال هماهنگی است، انتخابات را مهم می‌داند و اگر روزی مصلحت اقتضا کند، همان انتخابات را به یک تاکتیک تقلیل می‌دهد. قدرت نظامی را پشتوانه مذاکره معرفی می‌کند و وقتی جهت باد عوض شد، ناگهان کشف می‌کند صلح و جنگ اساسا نمی‌توانند کنار هم بنشینند.
او به‌راستی فرصت‌طلب است، نه واقع‌گرا. سیاستمدار واقع‌گرا وقتی نظرش عوض می‌شود، مسؤولیت تغییر نظرش را می‌پذیرد؛ می‌گوید تحلیل قبل من اشتباه بود، این بخش را ندیدم، این هزینه را دست‌کم گرفتم و حالا به دلیل مشخصی موضعم را اصلاح کرده‌ام. سیاستمدار فرصت‌طلب اما چنین دردسری را برای خودش ایجاد نمی‌کند! موضع تازه را طوری بیان می‌کند که انگار نه اصلاح خطای قبلی، بلکه ادامه طبیعی همان عقلانیتی است که همیشه داشته! گذشته تکذیب نمی‌شود، چون تکذیب گذشته هزینه دارد، فقط آرام‌آرام از ادبیات او و حافظه عمومی کنار گذاشته می‌شود.
در جهان چنین سیاستمداری، حافظه مزاحم‌ترین عنصر سیاست است. اگر گذشته را به یاد خودش و خودمان نیاوریم، ممکن است طوری به منجلاب توهمات او دچار شویم که بیرون آمدن از آن دشوار باشد. مرعشی هیچ‌وقت یک سیاستمدار شکست‌خورده به نظر نمی‌رسد، چون شکست زمانی معنا می‌یابد که معیار ثابتی داشته باشی و مسؤولیتی را هم بپذیری و اجازه بدهی نتیجه با آن معیار سنجیده شود. وقتی معیارهایت همراه شرایط جابه‌جا می‌شود، دیگر جایی هم برای مسؤولیت‌پذیری باقی نمی‌ماند.
بهترین رقیب مرعشی، آرشیو مرعشی است! آرشیوی که هر بار بازش کنی، سیاستمداری را می‌بینی که با اطمینان کامل توضیح می‌دهد شرایط چه اقتضایی دارد و چند صفحه بعد، همان سیاستمدار با همان اطمینان توضیح می‌دهد شرایط تازه، اقتضای دیگری دارد.
او آنقدر رنگ عوض می‌کند که برای سفید استدلال دارد، برای سیاه هم استدلال دارد و اگر لازم باشد برای تمام درجات خاکستری میان این دو نیز دستگاه استدلالی آماده می‌کند. برای شکست دادن استدلال مرعشی لازم نیست حرف تازه‌ای اختراع کنیم یا حتی لازم نیست اصلا به حرف‌هایش فکر کنیم، کافی است آنها را در جایی آرشیو کنیم و مدتی بعد از آرشیو بیرون بکشیم تا ببینیم چگونه در برابر واقعیت بی‌اعتبار شده‌اند.