اگر انقلاب اسلامی را یک «بعثت» بزرگ و یک «خیزش» عظیم مردمی بدانیم، بیتردید مسجد، نقطه ثقل، کانون و موتور محرکه اصلی این خیزش بوده است. از مسجد، پیام انقلاب به مردم رسید، در مسجد، ارادهها برای مبارزه شکل گرفت و از مسجد، نیروهای مخلص و متعهد به میدان آمدند.
«بعثت» در لغت به معنای برانگیختن، حرکتدهی و به صحنه آوردن است و در مفهوم اسلامی، به همان جنبش عظیمی اشاره دارد که پیامبر اکرم(ص) با تکیه بر وحی الهی، برای بیداری و رستاخیز جامعهای خفته و جاهل، پایهگذاری نمود. این حرکت، همواره نیازمند یک پایگاه، یک کانون و یک خیزشگاه بوده است. در تاریخ صدر اسلام، این پایگاه، مسجدالنبی بود؛ محلی که نه تنها عبادت، بلکه سیاست، تصمیمگیری، تربیت نیرو و سازماندهی جامعه در آن رقم میخورد. این پیوند تاریخی میان مسجد و «بعثت» به دوران معاصر و به ویژه انقلاب اسلامی ایران نیز تسری یافت. در واقع، مسجد در ایرانِ عصر پهلوی، بار دیگر به «خیزشگاه» مردم تبدیل شد و حلقه اتصال میان رهبری، ایدئولوژی و تودههای مردم را شکل داد. این نوشتار در پی تحلیل نقش محوری مسجد در فرآیند «بعثت مردمی» است؛ فرآیندی که در آن، مسجد از یک مکان عبادی صرف، به موتور محرکه بیداری، بسیج و سازماندهی یک ملت برای تحول بنیادین تبدیل شد.
مسجد، بعثت و مردم
برای درک نقش مسجد در «بعثت مردم»، باید به این نکته توجه داشت که «بعثت» صرفاً یک رویداد تاریخی در مقطع خاصی از زمان نبود؛ بلکه یک «فرآیند مستمر» است که در هر دورهای نیازمند زمینهسازی و حرکتآفرینی مجدد است. مهمترین رکن این فرآیند، «مردم» هستند و مهمترین بستر برای سازماندهی و حرکتدهی به آنها، «مسجد».
الف/ مسجد؛ حلقه واسط و پیونددهنده
مسجد در اسلام، نه یک مکان عبادی محصور، بلکه نهادی جامع و چندمنظوره است که میتواند کانونی برای هرگونه حرکت و جنبش سازنده اسلامی در زمینه آگاهی و بیداری مردم باشد. این نهاد، حلقهای است که در تعامل تاریخی سه عامل اساسی در تحولات سیاسی و مذهبی، یعنی رهبری، ایدئولوژی (دین) و مردم، نقش واسطهگری خویش را به درستی ایفا میکند. مسجد با گرد هم آوردن مردم بر محور «ذکر، نماز و توجه به خداوند»، فضایی را ایجاد میکند که در آن، آگاهی متولد میشود، اتحاد شکل میگیرد و ارادهها برای یک حرکت جمعی، هماهنگ میگردد.
ب/ مسجد؛ موتور بیداری و آگاهیبخشی
یکی از کارکردهای اساسی مسجد در فرآیند بعثت، «بیدارسازی» است. مسجد با تشکیل جلسات سخنرانی، تفسیر قرآن و تبیین مسائل روز، به کانونی برای بیداری و آگاهی مردم تبدیل میشود. در تاریخ معاصر ایران، مساجد نقش بیبدیلی در آگاهیبخشی به تودهها و آشنا کردن آنها با ظلم و جور حاکمان ایفا کردند. این آگاهیبخشی، نخستین و حیاتیترین گام برای هر نوع تحول اجتماعی و سیاسی است.
مسجد و انقلاب اسلامی
انقلاب اسلامی ایران، نمونهای بارز از تحقق یک «بعثت مردمی» در عصر معاصر است؛ انقلابی که بر پایه حضور و بیداری تودهها شکل گرفت و مسجد، مهمترین خاستگاه و خیزشگاه آن بود.
الف/ مسجد؛ خاستگاه و خیزشگاه انقلاب
برخلاف انقلابهای بزرگ جهان که خاستگاههای متفاوتی داشتند (مانند زندان باستیل در انقلاب فرانسه یا محیطهای کارگری در انقلاب روسیه)، خاستگاه انقلاب اسلامی ایران، مسجد بود. مسجد به عنوان یک پایگاه دینی و فرهنگی، نقش بسیار حساس و خطیری در ایجاد هستههای اولیه نهضت امام خمینی(ره) ایفا کرد. این نهاد، مرکزی برای حرکت، آگاهی، نهضت و افشای اسرار زمامداران فاسد رژیم طاغوت شد و به جوانان و مردم، جهت و انگیزه بخشید.
ب/ مسجد؛ سازماندهنده و بسیجکننده مردم
مساجد در دوران مبارزات انقلابی، فراتر از یک مکان تجمع، به عنوان «سازمانهایی» عمل کردند که مهمترین نقش را در بسیج سیاسی مردم ایفا نمودند. آنها عمدهترین ابزار روحانیت برای ارتباط با اقشار مختلف جامعه بودند و از این طریق، ایدئولوژی انقلاب و پیام امام خمینی(ره) به گوش مردم میرسید.
شبکه مساجد و جلسات مذهبی، حلقه واسط میان رهبران انقلاب و مردم بودند و وظیفه بسیج تودهها را در جهت مخالفت با سیاستهای حاکم بر عهده داشتند. این شبکه مویرگی و گسترده، توانست تظاهرات، اعتصابات و راهپیماییهای میلیونی را سازماندهی کند و نیروی عظیم مردمی را در خدمت اهداف انقلاب به کار گیرد.
ج/ مسجد؛ سنگر و پشتیبان انقلاب
نقش مسجد پس از پیروزی انقلاب و به ویژه در دوران دفاع مقدس، همچنان ادامه یافت. مساجد همواره سازماندهی نیروها را از لحاظ تأمین نیرو و تدارکات پشتیبانی میکردند و به عنوان سنگر پاسداری از ارزشهای انقلابی و محل امر به معروف و نهی از منکر عمل نمودند. در دوران جنگ تحمیلی، مساجد مهمترین مراکز ثبتنام جوانان برای اعزام به جبههها و همچنین مراکز جمعآوری کمکهای مردمی بودند.
مسجد و افق پیش رو (گام دوم انقلاب)
امروز که انقلاب اسلامی وارد مرحله دوم خود شده است، مفهوم «بعثت» نیز باید در افق تمدنسازی نوین اسلامی بازتعریف شود. مسجد در این مسیر، میتواند نقشی فراتر از گذشته ایفا کند. رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظلهالعالی) در این باره میفرمایند: «مسجد میتواند پایگاه همهی کارهای نیک باشد؛ پایگاه خودسازی، انسانسازی، تعمیر دل و تعمیر دنیا و مقابلهی با دشمن و زمینهسازی برای ایجاد تمدّن اسلامی و بصیرتافزایی افراد».
این نگاه، مسجد را به عنوان یک «پایگاه تمدنساز» معرفی میکند که میتواند:
· بستری برای گفتمانسازی و تولید اندیشه جهت حل مسائل پیچیده جامعه امروز باشد.
· محور توانمندسازی و مشارکت اجتماعی مردم، به ویژه نسل جوان، در عرصههای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی باشد.
· کانونی برای وحدت و همبستگی ملی در برابر توطئههای تفرقهافکنانه دشمنان باشد.
در واقع، مسجد در افق گام دوم انقلاب، میتواند بار دیگر موتور محرکه یک «بعثت» جدید باشد؛ بعثتی برای ساخت تمدن اسلامی و آمادهسازی جامعه برای طلوع خورشید ولایت عظمی(ارواحنا فداه).
نتیجهگیری و جمعبندی
مسجد، از صدر اسلام تا به امروز، همواره نقش محوری در «بعثت» و بیداری امت اسلامی داشته است. در انقلاب اسلامی ایران، مسجد به عنوان خاستگاه، خیزشگاه و سازماندهنده اصلی مردم، نقشی بیبدیل ایفا کرد. مسجد نه تنها به پیروزی انقلاب کمک کرد، بلکه با تربیت نیروهای متعهد و ایجاد شبکههای مردمی، آن را در طول چهار دهه در برابر پیچیدهترین توطئهها پایدار نگاه داشت.
اگر انقلاب اسلامی را یک «بعثت» بزرگ و یک «خیزش» عظیم مردمی بدانیم، بیتردید مسجد، نقطه ثقل، کانون و موتور محرکه اصلی این خیزش بوده است. از مسجد، پیام انقلاب به مردم رسید، در مسجد، ارادهها برای مبارزه شکل گرفت و از مسجد، نیروهای مخلص و متعهد به میدان آمدند. امروز نیز بازگشت به مسجد به عنوان یک نهاد جامع و هویتبخش، کلید طلایی برای تداوم این بعثت و تحقق آرمانهای والای انقلاب اسلامی در افق تمدنسازی نوین اسلامی است.