مسجد؛ محور راهبردی تمدن سازی نوین اسلامی

فروکاستن مسجد به کارکرد صرفاً عبادی، بی تردید به معنای عقب ماندگی از کاروان پرشتاب تمدن سازی و وانهادن جامعه به سکولاریسم خاموش، تهاجم فرهنگی دشمن و گسست معرفتی نسل ها است. بازآفرینی کارکرد علمی مسجد، راهبردی کلیدی برای صیانت از هویت دینی و تولید قدرت نرم امت به شمار می رود

صبح صادق آنلاین / حسین بهرام زاد

تمدن نوین اسلامی، به مثابه غایت انقلاب اسلامی در بیانیه گام دوم و افق ترسیم شده برای امت هم پیمان با ولایت، هیچگاه بدون بازتعریف بنیادین مرجعیت راهبردی مسجد، به تحقق عینی و ملموس نخواهد پیوست. مسجد در نظام معرفتی اسلام ناب، کانون محوری حیات جمعی، هویت بخش سیاسی، مدار اصلی نظام سازی تمدنی، و عصاره تجلی اراده جمعی مؤمنان در عرصه های گوناگون زیست بوم اسلامی محسوب می شود. سنت نبوی در نخستین گام هجرت به مدینه، یعنی احداث مسجدالنبی، به روشنی ترسیم گر این حقیقت بنیادین است که هرگونه تمدن آفرینی اسلامی، بدون پایگاه مسجد، نه تنها ناقص و ناپایدار، که ناممکن و بی ریشه خواهد بود. پیامبر اعظم(ص) با این اقدام راهبردی، به جهانیان آموخت که جامعه تراز اسلامی، از مسجد آغاز می شود، در مسجد بالنده میگردد، و به برکت مسجد به اوج شکوفایی خود دست می یابد.

مسجد را نباید در قالب نهادی منفک و جدا افتاده از عرصه های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و قضایی محصور کرد؛ بلکه این مکان متبرک، کارویژه های چندگانه و متقنی را در خود جای داده که هر یک، رکنی استوار از ارکان تمدن سازی تمام عیار و نظام آفرینی مترقی به شمار می رود. بازخوانی سیره معصومین(ع) و تداوم آن در اندیشه فقاهت ناب شیعی، نشان می دهد که مسجد، نه یک نهاد حاشیه ای، که نقطه ثقل همه تحولات بنیادین جامعه اسلامی بوده است.

نخستین و بنیادی ترین کارویژه مسجد، مرجعیت حکمرانی دینی و بازتولید الگوی «حکومت الهی مردمی» است. سیره متواتر نبوی و علوی، گواهی تاریخ ساز بر این مدعاست که مسجدالنبی در مدینه، نه فقط مصلای نماز جماعت، که دارالشورا، محکمه قضایی، ستاد فرماندهی، مرکز عقد پیمان های سیاسی و کانون تدبیر امور کلان امت بود. این الگوی جامع و تمام نما، در اندیشه سیاسی بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی، امام خمینی (ره) و امام شهید(اعلی الله مقامه الشریف)، نیز بازتولید و بسط یافته است؛ به گونه ای که مساجد در طول چهار دهه اخیر، همواره به عنوان «سنگرهای مستحکم»، «دژهای نفوذناپذیر» و «پایگاه های بصیرت افزایی» انقلاب در برابر طوفان سهمگین تهاجم ترکیبی دشمنان داخلی و خارجی، نقش آفرینی بی بدیلی کرده اند. بازگشت راهبردی به این کارکرد اصیل، ضرورت اجتناب ناپذیر امروزین برای تحقق «حکمرانی مردمی» تراز اسلامی و عبور از الگوهای وارداتی ناکارآمد است.

دومین لایه راهبردی، کارکرد علمی-تربیتی و تولید علوم انسانی اسلامی ناظر به نیازهای بومی و تمدنی است. نظام های آموزشی برآمده از مساجد در صدر اسلام، خاستگاه تمدنی عظیم و کم نظیری بود که قرن ها مشعل علم و دانش، اجتهاد و بصیرت، و عقلانیت وحیانی را در پهنه جهان اسلام برافروخته نگاه داشت. از حلقه های درس تفسیر و حدیث در مسجدالنبی تا حوزه های علمیه که از بطن مساجد کوفه، بصره و بغداد برخاستند، همگی گواه این حقیقت تاریخی اند که مسجد، مدرسه اولیه و دائمی امت اسلامی بوده است. امروز، مسجد می تواند و باید به مثابه پایگاهی برای تبیین معارف ناب اهلبیت (ع)، پاسخگویی دقیق و مستند به شبهات اعتقادی، کلامی، فقهی و سیاسی نسل جوان، و تربیت نیروی انسانی متخصص، متعهد، انقلابی و دارای روحیه جهادی، عمل نماید. فروکاستن مسجد به کارکرد صرفاً عبادی، بی تردید به معنای عقب ماندگی از کاروان پرشتاب تمدن سازی و وانهادن جامعه به سکولاریسم خاموش، تهاجم فرهنگی دشمن و گسست معرفتی نسل ها است. بازآفرینی کارکرد علمی مسجد، راهبردی کلیدی برای صیانت از هویت دینی و تولید قدرت نرم امت به شمار می رود.

سومین کارویژه محوری و بلکه ممتاز مسجد، هم افزایی اجتماعی، مشارکت سازی مردمی و شبکه سازی مدنی است. مسجد، اصیل ترین، ریشه دار ترین و خودجوش ترین نهاد مدنی و اجتماعی در ساختار جامعه اسلامی است که بدون واسطه گری دولت، و صرفاً با اتکا به سرمایه اعتماد عمومی و انسجام درون گروهی، می تواند ظرفیت های عظیم و بعضاً راکد مردمی را برای حل مسائل محلی، از محرومیت زدایی، خدمت رسانی عمومی، اشتغال آفرینی و توانمندسازی اقشار ضعیف، تا دفاع همه جانبه از تمامیت ارضی، امنیت ملی و کیان انقلاب اسلامی، سازماندهی، هدایت و مدیریت نماید. تجربه عینی و ملموس انقلاب اسلامی، از پیروزی شکوهمند آن در سال ۱۳۵۷ تا دفاع مقدس و تا امروز، مدیون شبکه عظیم و کم نظیر مساجدی است که پیوند ناگسستنی میان مردم آگاه و آرمان های والای نظام جمهوری اسلامی را به مثابه یک راهبرد پایدار و یک سنت حسنه جمعی، نهادینه و تثبیت کرده اند. مسجد، قرارگاه مدیریت جهادی محلات و کانون حل مسئله های خرد و کلان جامعه است و غفلت از این کارکرد، به منزله از دست دادن بزرگترین اهرم قدرت مردمی نظام است.

چهارمین کارویژه راهبردی که در گفتمان تمدنی کنونی کمتر به آن پرداخته شده، کارکرد اقتصادی مقاومتی مسجد است. در افق تمدن نوین اسلامی، مسجد می تواند به عنوان «کارگزار اقتصاد مردمی» و «کانون مقاومت اقتصادی» در برابر فشارهای تحریم و جنگ ترکیبی اقتصادی، نقش آفرینی کند. ایجاد صندوق های قرض الحسنه مسجدمحور، راه اندازی تعاونی های تولیدی و توزیعی، نظارت بر قیمت ها، و هدایت سرمایه های خرد مردمی به سمت تولید و اشتغال، از جمله ظرفیت های مغفول مسجد است که می تواند در تحقق شعارهای سال تولید، مهار تورم و رشد تولید، گام های مؤثری بردارد. احیای این کارکرد، بی تردید به تقویت «اقتصاد درونزا و برونگرا» و کاهش وابستگی به نفت و نظام بانکی متعارف، یاری شایانی خواهد رساند.

پنجمین ساحت راهبردی که باید در بازطراحی کارکردهای مسجد مورد توجه ویژه قرار گیرد، کارکرد فرهنگی-هویتی و تمدن سازی مبتنی بر سبک زندگی اسلامی است. مسجد در تراز تمدنی کارگاه تولید فرهنگ، الگوسازی از زیست مؤمنانه، و مرجع ترویج سبک زندگی اسلامی در ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی به شمار می رود. این کارکرد، شامل ترویج الگوی مصرف متعادل، ترویج فرهنگ کار و تلاش، تقویت بنیان خانواده، مقابله با هجمه های فرهنگی و شبیخون ارزشی، و تولید محتوای متناسب با نیازهای هویتی نسل جوان است. مسجد می تواند به عنوان «کانون فرهنگی محلات» و «قطب هویت بخشی»، با بهره گیری از ظرفیت های هنری، ادبی، رسانه ای و تربیتی، به تولید گفتمان مقاومت فرهنگی و صیانت از مرزهای اعتقادی و اخلاقی جامعه بپردازد. غفلت از این کارکرد، جامعه را در برابر سیالیت ارزشی، تهاجم الگوهای وارداتی و گسست نسل ها آسیب پذیر می سازد و تمدن سازی را از ریشه های فرهنگی و هویتی خود جدا می کند. احیای کارکرد فرهنگی مسجد، راهبردی بنیادین برای تولید قدرت هویتی و تداوم تمدنی امت اسلامی است.

ششمین کارویژه راهبردی که از کارکردهای چندگانه مسجد در تمدن اسلامی استنباط می شود، کارکرد قضایی و حل اختلاف است. در صدر اسلام، مسجد، جایگاه قاضی و محکمه عالی جامعه بود و مردم مؤمن، برای حل منازعات فردی و اجتماعی، به مسجد و پیشوای دینی خود مراجعه می کردند. امروز نیز مسجد می تواند به مثابه «کانون صلح و سازش محلی» و «مرکز داوری مردمی»، با بهره گیری از ظرفیت های معتمدان، ریش سفیدان و نخبگان مسجدی، نقش بی بدیلی در کاهش پرونده های قضایی، ترویج فرهنگ گذشت و مدارا، و تحکیم روابط اجتماعی مبتنی بر اخوت اسلامی ایفا کند. این کارکرد، می تواند ضمن کاهش هزینه های حاکمیتی و قضایی نظام، به تحقق عدالت ترمیمی و همبستگی پایدار اجتماعی کمک شایانی نماید.

در نهایت، این هندسه معرفتی چندلایه، با افق گشایی مهدوی و غایت نهایی تمدن اسلامی، یعنی تحقق حاکمیت عدل جهانی حضرت ولی عصر(عج)، پیوندی ناگسستنی و عمیق دارد. مسجد در ادبیات دینی شیعه، سنگر «نیابت عامه»، قرارگاه منتظران حقیقی و آمادگی برای تحقق دولت کریمه به شمار می رود. احیای مسجد تراز تمدنی و بازگشت آن به کارکردهای اصیل و همهجانبه خویش، خود بزرگترین و مؤثرترین تمهید عملی برای زمینهسازی ظهور و تحقق دولت کریمه جهانی مهدوی است. مسجد زنده، پویا و انقلابی، کانون بیداری امت، محکمه ظلم‌ستیزی، آوردگاه جهاد تبیین، و پایگاه مقاومت فعال در برابر طاغوتهای زمانه است؛ جایی که خون پاک شهیدان، زمان مقدس را به عاشورا و مکان خاکی را به کربلا متصل میکند و طاغوتهای باطل جهانخوار را در برابر وجدان بیدار و اراده راسخ مؤمنان آماده قیام، به زانو درمیآورد. این افق مهدوی، به تمامی کارکردهای پیشگفته، معنا، جهت و شور مضاعف میبخشد و مسجد را از یک نهاد زمینی، به پل اتصال زمین و آسمان و آرمان و واقعیت تبدیل میکند.

پس بر عهده ماست که با عهدی استوار، راسخ و دیرپا بر آرمانهای والای انقلاب اسلامی و مندرجات بیانیه گام دوم، و با نگاهی تحولخواهانه و آیندهنگرانه، در مسیر تحقق «مسجد تراز تمدن ساز» گام برداریم؛ مسجدی که همزمان، مدرسه ای برای تعلیم و تربیت، حسینیه ای برای احیای عاشورا، پایگاه بسیج برای آمادگی دائمی، مرکز مشاوره و امیدآفرینی، قرارگاه اقتصادی برای توانمندسازی محرومان، کانون فرهنگی برای هویت بخشی، و مرکز حل اختلاف برای تحکیم اخوت اسلامی باشد.

مسجدی که تلفیق معنویت و عقلانیت، عبادت و مدیریت اجتماعی، ایمان و تخصص روزآمد، و عشق و تدبیر راهبردی را در متن جامعه نهادینه می سازد.

منبع: هفته نامه صبح صادق