شریعتی

مطالعه روندهای تاریخی نشان می‌دهد که مردم‌سالاری دینی به ‌عنوان یک گفتمان در ایران مدرن، اولین بار پس از ورود مدرنیته و ظهور مشروطه‌خواهی خود را نشان داده است.

اشاره: علي شريعتي در سخنراني «علي حقيقتي بر گونه اساطير» تقسيم‌بندي جالبي از انسان‌ها ارائه داده است، «اول آدم‌هايي که وقتي هستند، هستند و وقتي که نيستند، نيستند. اينان تنها هويت جسمي دارند؛ دوم انسان‌هايي که وقتي هستند انگار نيستند و زماني هم که نيستند اصلا نيستند آنان مرده و زنده‌شان يکي هست؛ سوم انسان‌هايي که وقتي هستند، هستند و وقتي که نيستند هم باز هستند! اينها در نبودشان بازهم در زندگي افراد تأثيرگذار هستند». بي‌شک علي شريعتي با احيای گفتمان روشنفکري ديني در ادبيات سياسي و اجتماعي ايران، يکي از تأثير گذارترين چهره‌هاي تاريخ معاصر به‌حساب مي‌آيد به‌گونه‌اي که حتي مرگ هم پس از چهار دهه نتوانست از فصاحت بيان و حرارت کلامش فروبکاهد تا خود مصداق همان‌هايي باشد که وقتي نيستند هم هستند. شريعتي اگر روشنفکر بود، انقلابي هم بود و اگر اين دو بود، عارف هم بود و اجماع اين سه ويژگي در شريعتي از او شخصيتي چند ساحتي مي‌سازد تا علي‌رغم برخي نقد‌هاي روا و تخريب‌هاي ناروا همچنان جاذبه‌اي شگرف در ميان نسل‌هاي جوان و کشنگران سياسي داشته باشد. با اين همه چهره چند وجهي شريعتي موجب آن شد که در حلقه هوادارانش هم ناشناس باقي بماند تا هرکسي از ظن خود با بخش‌هايي از انديشه او همراه شود و بعضا با نردبام نقد آرای او، نام و شايد ناني براي خود فراهم آورد. از‌همين‌رو براي واکاوي آرای شريعتي با احسان شريعتي به گفت‌وگو نشستيم. او همان‌گونه است که پدرش در وصيتنامه‌اش آرزو کرده بود؛ متفکر، معنوي، پر احساس، متواضع و مغرور. اين دانش‌آموخته فلسفه از سوربن فرانسه معتقد است، نسل امروز به‌واسطه شريعتي بي‌آنکه هويتش را از دست بدهد مي‌تواند بودائيزم، مارکسيزم و ايدئولوژي‌هاي مختلف ديني را بشناسد و آنها را باهم بسنجد. او آنچه اين روزها به‌عنوان عبور از شريعتي تکرار مي‌شود را به نوعي پشت‌کردن يا نفي شريعتي تلقي مي‌کند و بر اين باور است که «براي عبور به‌معناي هگلي که هم هضم مي‌کنيم و هم حذف، بايد آن تفکر را به‌خوبي فهميد و مسلط بود تا بتوان آن را ارتقا داد».

مقدمه: در آستانه چهلمین سالروز یادمان علی شریعتی، با محوریت این بحث که «او برای امروز ما چه حرفی دارد؟» پای صحبت دو تن از شریعتی‌پژوهان نشسته‌ایم. دو پژوهشگر از دو نسل و از زاویه‌های متفاوت، راه شریعتی را در «پروژه رهایی‌بخشی» و «دغدغه‌های معرفتی‌اش» مورد بحث قرار دادند. دکتر حسین مصباحیان، دانش‌آموخته فلسفه و استادیار گروه فلسفه دانشگاه تهران است که آثار او عمدتاً در حوزه فلسفه معاصر غرب، معنای زندگی و شریعتی‌‌شناسی سامان یافته است. مصباحیان دوره دکتری فلسفه را با نوشتن رساله‌ای به راهنمایی دیتر میسگلد در دانشگاه تورنتو گذراند و سال‌ها است با مقالات مختلفی درباره راه شریعتی کوشیده است تا پیشنهادهای بومی را در حوزه اندیشه واکاوی و جست‌وجو کند. دکتر سیاوش صفاری، استادیار دانشگاه ملی‌ سئول و دانش‌آموخته دکتری علوم‌سیاسی از دانشگاه آلبرتا است. او از جست‌وجوگران طرح شریعتی به شمار می‌‌رود. خود می‌گوید نه هوادار شریعتی که پژوهشگری بی‌طرف است. صفاری در عین حال که بر پیشنهادهای نظری شریعتی تأکید دارد و درصدد تبیین و برساخت آنها است، منتقدی صریح است که بی‌هیچ اغماضی نقدش را عنوان می‌کند. آنچه در ارتباط با شریعتی در این بحث در نظر داشته‌ایم، نگاهی مصداقی و خُرد بر مباحثی است که به طور واضح برای امروز ما حائز اهمیت است.