بصیرت - صفحه 3090

اشاره: یکی از پرسش‌هایی که درباره وجوه فرهنگ اسلامی مطرح است، پرسش از آبشخورها و خاستگاه‌های این فرهنگ بزرگ است. همه‌ مسلمانان بر اساس تعالیم قرآن (نجم: 3 و 4) و سخنان پیامبر، بر این باورند که آنچه در قرآن کریم و سنت معصومان علیهم‌السلام بیان شده، وحی خداست و هیچ منبعی جز مشیت و اراده‌ تشریعی خداوند در آن دخالت ندارد. در سال‌های اخیر پرسش‌ها و نظریه‌های تازه‌ای در باب فهم و تفسیر قرآن و سنت مطرح شده، که باور کهن و ریشه دار اسلامی در باب وحیانی بودن دین را به چالش می‌کشد. برخی از افراد بر اساس نظریه‌های هرمنوتیکی معاصر ادعا می‌کنند که قرآن کریم، کلام پیامبر است و چون هرپیامبر متأثر از فرهنگ زمانه‌ خویش است، پس قرآن کریم هم از فرهنگ زمانه عرب جاهلی تأثیر گرفته است! این نظریه که گاهی با عنوان تاریخمندی قرآن هم از آن یاد می‌شود، معتقد است که احکام قرآن متأثر از فرهنگ زمانه نزول و مختص همان دوران است. این گروه از نظریه پردازان گاهی در نوشته‌ها و بحث‌های خود به عناصری در قرآن کریم اشاره می‌کنند که به زعم آنها شاهدی بر تأثیرپذیری اسلام از فرهنگ زمانه‌ است. یکی از دلائلی که معمولا برای اثبات متأثر‌بودن اسلام، بویژه متن وحیانی قرآن کریم، از فرهنگ زمانه نزول، یعنی فرهنگ جاهلی، مطرح می‌شود این است که قرآن، فرهنگ اعتقادى، اجتماعى، حقوقى و ... اعراب در مقطع ظهور اسلام را امضا يا اصلاح كرده و پذیرفته است و این یعنی بازتاب فرهنگ اعراب در آموزه‌های قرآن! به دیگر سخن، اعراب براى خود داراى اعمال و مناسكى بوده‌اند و قرآن، پاره‌ای از اعمال و عناصر فرهنگی اعراب جاهلى را امضا کرده و یا با اصلاح، آن‌ را پذيرفته است. به عنوان مثال مناسک حج، از مهمترین مناسک عرب جاهلی است و در زمان جاهليت با برجستگی خاصی، در میان اعراب مرسوم بوده و قرآن آن را همراه با اصلاح برخى از آداب و اعمال پذيرفته است. نيز احکامی مانند ايلاء، ظهار، لعان و ... که همگی از آداب و رسوم اعراب در پیش از بعثت پیامبر اسلام به شمار می‌رود. در نوشتار حاضر به بررسی و نقد این نظریه خواهیم پرداخت.

مقدمه: در تعيين و تدوين استراتژي امنيت ملي هر واحد سياسي، عوامل و مراحل بسياري نقش ايفا مي‌كنند كه در صورت شناخت دقيق و صحيح آنها از يك سو مي‌توان به چارچوبي براي تعيين و جهت‌دهي رفتار خود و از سوي ديگر به شناخت و مقابله با استراتژي غير خود (دشمن) دست يافت. بنابراين شناخت عوامل و مراحل تعيين و تدوين استراتژي امنيت ملي خواه براي نظم‌بخشي به رفتار يك واحد سياسي و خواه براي ايجاد تغيير در آن، امري بسيار مهم و قابل توجه است. براي شناخت عوامل و مراحل تعيين و تدوين استراتژي امنيت ملي از يك سو بايد به قواعد و ضوابط ثابت و از سوي ديگر به خصايص و ويژگيهاي خاص و پوياي هر واحد سياسي توجه داشت. براساس اين نگرش، عوامل و مراحل تعيين و تدوين استراتژي امنيت ملي از جهتي نيازمند تعيين مفروضاتي براي دستيابي به قواعد و ضوابط ثابت و از جهت ديگر نيازمند شناخت خصايص و ويژگيهاي خاص و پوياي هر واحد مورد پژوهش است. براي دستيابي به قواعد و ضوابط ثابت تعيين و تدوين استراتژي امنيت ملي در درجۀ اول بايستي تلقي خود از اهداف و ابزارهاي اين مقوله را مشخص نموده و رابطۀ ميان آنها را با تعيين مفروضاتي محدود و دقيق نماييم: استراتژي ملي به دنبال تحقق اهداف و سياستهاي ملي با توجه به امكانات و محدوديتهاي ملي است؛ بنابراين تعيين و تدوين استراتژي امنيت ملي حداقل نيازمند توجه به سياستها، اهداف، امكانات و محدوديتهاي هر واحد سياسي است كه بدون شناخت هر يك از آنها شناخت و تعيين و تدوين استراتژي امنيت ملي عملاً غير ممكن يا حداقل ناصواب خواهد بود. همچنين از آنجا كه جوهرۀ استراتژي امنيت ملي، امنيت است، اين عامل را نيز بايستي بر چهار عامل مذكور افزود. با عنايت به اين پنج عامل اساسي و با درك رابطۀ معنادار و ارگانيك ميان آنها مي‌توان به عوامل اصلي تعيين استراتژي امنيت ملي دست يافت، اما پيش از آن لازم است اين عناصر را به گونه‌اي مورد توجه قرار دهيم كه قابليت تعريف و تدقيق و شاخص‌سازي عملياتي داشته و دربرگيرندۀ حداكثر عناصر و عوامل تعيين‌كنندۀ استراتژي امنيت ملي باشند. از اين رو به جاي عوامل مذكور بنا به دلايلي، كه در اين نوشتار توضيح داده خواهد شد، از پنج عامل سياستهاي كلان ملي، بنيانهاي حياتي ملي، قدرت ملي، امنيت ملي و آسيب‌پذيريها و تهديدها استفاده شده و بر اين اساس عوامل تعيين استراتژي امنيت ملي تعريف و تدقيق و به بحث گذاشته خواهند شد. علاوه بر اين عوامل پنجگانه، مراحل تدوين تا اجراي استراتژي امنيت ملي را در سه مرحلۀ كلي؛ فرايند تدوين استراتژي، فرايند تعيين خط مشي و فرايند اجرا و ارزيابي مورد بررسي قرار مي‌دهيم. با تعريف و تبيين اين عوامل و مراحل به عنوان قواعد و ضوابط ثابت هر استراتژي و با تطبيق آنها با خصايص و ويژگيهاي پويا و خاص هر واحد سياسي به نظر مي‌رسد بتوان به درك مناسب و منسجمي از استراتژي امنيت ملي هر واحد سياسي دست يافت.