روزنامه اعتماد - صفحه 128

درآمد: بحث علوم انساني در جامعه ما اين روزها داغ است، اخبار ضد و نقيض درباره تحولات اساسي از سوي سياستگذاران درباره رشته‌هاي موسوم به علوم انساني به گوش مي‌رسد، گاهي از تعطيل آنها در مدارس بحث مي‌شود و زماني به تغييرات جدي در سرفصل‌ها اشاره مي‌شود. اين بحث و جدل‌ها البته مختص به جامعه ما نيست، به يك معنا مي‌توان علوم انساني را دانش‌هايي همواره در بحران و زيسته در شرايط بحراني تلقي كرد. از همان اواسط سده نوزدهم كه ويلهلم ديلتاي فيلسوف آلماني اصطلاح معارف روحي يا معنوي (Geisteswissenschaften) را براي اشاره به دانش‌هايي متفاوت از معارف طبيعي و تجربي به كار برد تا به امروز كه آنها را به طور كلي علوم انساني (human sciences) مي‌خوانند، همواره اين علوم با چالش‌هاي متفاوتي مواجه بوده‌اند. مهم‌ترين بحث نيز اين بوده كه آيا اساسا اين مباحث علم محسوب مي‌شوند يا خير؟ بحث مهم‌تري كه در دل خود اين علوم مطرح مي‌شود اين است كه مرز ميان دانش و ارزش كجاست؟ تا جايي كه به جامعه ما و آثار روشنفكر اثرگذارش علي شريعتي باز مي‌گردد، تا همين امروز برخي صاحبنظران معتقدند كه شريعتي را نمي‌توان عالم خواند و مجموعه آثارش را بايد به مثابه تلاش‌هاي يك فعال سياسي يا مصلح اجتماعي در نظر گرفت. اما اين ادعا به خصوص با توجه به مباحثي كه درباره خود علوم انساني مطرح است، با اين چالش بنيادي‌تر مواجه است كه آيا اساسا علوم انساني علم هستند؟ آيا در حوزه اين علوم مي‌توان ميان تعلقات دانشمند و سوگيري‌هاي ارزشي و اخلاقي او با داوري‌هايش تمايزي گذاشت؟ يك گام به پيش بگذاريم: آيا شريعتي يك جامعه‌شناس بود؟ يك مورخ بود؟ يك روشنفكر بود يا يك مصلح اجتماعي و سياسي يا فعال سياسي؟ اين پرسش‌ها طي چهار دهه گذر از مرگ اين چهره موثر همواره مطرح شده و تاكنون پاسخي قطعي و قانع‌كننده نيافته است، شايد يك دليل آن باشد كه خود پرسش‌ها در متن علوم انساني مطرح مي‌شود و در بستر اين علوم (بارها فراتر از علوم تجربي و پايه) سخن گفتن از قطعيت محال است. هر چه باشد حالا اين مسائل در مقياسي جهاني به موضوع يك همايش بدل شده است: جايگاه علي شريعتي درعلوم انساني چيست و او چه نقشي در آينده اين علوم ايفا مي‌كند؟ پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي با همكاري انجمن جامعه‌شناسي ايران و پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات ديروز همايشي بين‌المللي برگزار كرد با موضوع علي شريعتي و آينده علوم انساني. در اين همايش كه با حضور ده‌ها صاحبنظر علوم انساني در ايران و جهان برگزار شد، موافقان و منتقدان علي شريعتي بحث كردند و هر يك از منظر خود جنبه‌هايي از ابعاد نظري و عملي او را واكاويدند. همايش با سخنراني فرزندان شريعتي آغاز شد، اما در ادامه منتقدان شريعتي نيز سخن گفتند. در دو صفحه روبه‌رو كوشيديم گزارشي از اين سخنراني‌ها ارايه كنيم:

مقدمه: جنگ با پيكارجويان افراطي داعش سخت در جريان است، ستيزه‌جويان خشني كه با پرچم‌ها و لباس‌هاي سياه مي‌كوشند رعب‌و‌وحشت در دل انسان متمدن سده بيست و يكم بيفكنند اما به راستي اين باديه‌نشينان پست‌مدرن از كجا آمده‌اند؟ از اعماق قرون؟ از دل صحراهاي بي‌آب و علف؟ از تاريكي شب صحراهاي دهشتناك بين‌النهرين يا از دامن قبايل و عشيره‌هايي كه پهنه گشوده و بي‌دفاع عراق و سوريه بعد از صدام و درگير در ستيزه‌جويي‌هاي تحولات كشورهاي عربي را فضايي مناسب براي سهم‌خواهي خود مي‌دانند و آرزوانديشانه در پي تحقق روياهاي نوستالژيك خود به خلافت عباسي و عصر هارون‌‌الرشيد و مامون مي‌انديشند؟ راستي آگاهي‌هاي ما از جنگجويان تروريست داعشي تا چه اندازه واقعي، مبتني بر مطالعه و تحقيق و به دور از هيجان و عاطفه است و تا چه ميزان متاثر از تصويري كژ و كوژ كه رسانه‌ها براي ما بر ساخته‌اند؟ داعش و داعشيان چه مي‌گويند، حرف حساب‌شان چيست و چرا توانسته‌اند در مدتي چنين كوتاه بر سرزميني وسيع چيره شوند؟ حاميان ايشان كيستند و چرا كشورهاي منطقه و حتي قدرت‌هاي جهاني در مواجهه با ايشان اينچنين ناهماهنگ و ناهمسو عمل مي‌كنند؟ امتياز سيد‌علي‌موجاني، رييس كتابخانه وزارت امور خارجه و پژوهشگر عرصه بين‌الملل بر ساير تحليلگراني كه كوشيده‌اند به اين پرسش‌ها پاسخ دهند در دو چيز است: نخست اينكه با تاريخ سر و كار دارد و در نتيجه مي‌تواند به خوبي سخنراني‌هاي ابوبكر‌بغدادي خليفه خودخوانده داعش را رمزگشايي كند و دوم و مهم‌تر آنكه سال‌ها در منطقه خاورميانه و سرزمين‌هاي بين‌النهرين و كشورهاي حاشيه خليج فارس رفت و آمد كرده و از نزديك با مردمان اين مناطق از پژوهشگر و سياستمدار گرفته تا آدم عادي كوچه و خيابان برخورد داشته است. حاصل اين تحقيقات كتاب «ريشه‌هاي تجديد حيات خلافت اسلامي و تاثير ژئوپلتيك آن» اين است كه به تازگي توسط مركز آموزش و پژوهش‌هاي بين‌الملل وزارت امور خارجه منتشر شده است. با او دربار پرسش‌هاي مذكور گفت‌وگو كرديم.

اشاره: گروه احزاب - «ساختار سياسي ايران مبتني بر فعاليت احزاب نيست. احزاب در ايران رشد نكرده يا ناقص متولد شده‌اند». جملاتي از اين دست سخنان نخستين تمام كساني است كه در ايران مي‌خواهند شرايط احزاب را تحليل كنند. با اين حال همين احزاب فعلي هم در سپهر سياسي ايران نقش و اثرگذاري خود را دارند. گروه احزاب روزنامه اعتماد در نظر دارد آخرين روز هفته را با مروري بر مواضع و جهت‌گيري‌هاي مهم احزاب و فعالين سياسي كارنامه سياسي يك هفته‌اي آنان را منتشر كند. فعاليت‌هاي احزاب سياسي در ايران طي ماه‌هاي گذشته شتاب بيشتري به خود گرفته و آنها اعم از اصولگرا و اصلاح‌طلب درصدد نقش‌آفريني جدي در فرآيند انتخابات مجلس هستند. از اين منظر رصد فعاليت‌هاي احزاب اصلاح‌طلب و اصولگرا مي‌تواند نقشه راه آنها براي انتخابات مجلس را نمايان كند. از سوي ديگر اين كارنامه وضعيت انسجام و انشقاق دو جريان اصلي كشور در فاصله چهار ماه مانده به دهمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي نماي كلي از رقابت‌هاي سياسي را نيز نشان مي‌دهد. احزاب ايراني چهار ماه پرتلاش براي انتخابات را پيش‌رو خواهند داشت تا بتوانند اكثريت كرسي‌هاي بهارستان را در اختيار بگيرند.

مقدمه: گروه احزاب - «ساختار سياسي ايران مبتني بر فعاليت احزاب نيست. احزاب در ايران رشد نكرده يا ناقص متولد شده‌اند». جملاتي از اين دست سخنان نخستين تمام كساني است كه در ايران مي‌خواهند شرايط احزاب را تحليل كنند. با اين حال همين احزاب فعلي هم در سپهر سياسي ايران نقش و اثرگذاري خود را دارند. گروه احزاب روزنامه اعتماد در نظر دارد آخرين روز هفته را با مروري بر مواضع و جهت‌گيري‌هاي مهم احزاب و فعالين سياسي كارنامه سياسي يك هفته‌اي آنان را منتشر كند. فعاليت‌هاي احزاب سياسي در ايران طي ماه‌هاي گذشته شتاب بيشتري به خود گرفته و آنها اعم از اصولگرا و اصلاح‌طلب درصدد نقش‌آفريني جدي در فرآيند انتخابات مجلس هستند. از اين منظر رصد فعاليت‌هاي احزاب اصلاح‌طلب و اصولگرا مي‌تواند نقشه راه آنها براي انتخابات مجلس را نمايان كند. از سوي ديگر اين كارنامه وضعيت انسجام و انشقاق دو جريان اصلي كشور در فاصله چهار ماه مانده به دهمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي نماي كلي از رقابت‌هاي سياسي را نيز نشان مي‌دهد. احزاب ايراني چهار ماه پرتلاش براي انتخابات را پيش‌رو خواهند داشت تا بتوانند اكثريت كرسي‌هاي بهارستان را در اختيار بگيرند.