صبح صادق دیدگاههای شهید آیتاللهالعظمی امام خامنهای درباره هنر را بررسی میکند
تعریف نوین از هنر تمدنساز
پایگاه بصیرت / گروه فرهنگ
در تحلیل تاریخ اندیشه معاصر، کمتر رهبر سیاسی و مذهبی را میتوان یافت که دوشادوش هدایت کلان جامعه، پیوندی وثیق، دیرینه و تخصصی با جهان هنر داشته باشد. حضرت آیتالله خامنهای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، علاوه بر آنکه در قامت یک رهبر سیاسی و فقیه برجسته شناخته میشوند، شخصیتی آمیخته با ذوق ادبی، اشراف بر ظرایف شعر و تسلط بر نقد ساختاری مکتوبات و آثار هنری دارند. ایشان خود دستی چیره بر آتش شعر و ادبیات دارند، دقایق بلاغت را بهخوبی میشناسند و سالیان متمادی در محافل ادبی سرآمد بودهاند.
این پیشینه منحصربهفرد، از ایشان یک تحلیلگر و مفسر هنری جامعالاطراف ساخته است؛ نظریهپردازی که وقتی از سینما، موسیقی، رمان، تئاتر و هنرهای تجسمی سخن میگوید، نگاهش صرفاً از موضع امر و نهی حکومتی یا فقهی محض نیست، بلکه از دیدگاه کارشناسی دغدغهمند، ساختارشناس و آشنا با تاروپود فرم و محتواست. در دیدگاه ایشان، هنر نه یک مقوله حاشیهای یا تفننی، بلکه رکن اساسی تمدنسازی و رساترین ابزار برای تجلی حقایق عالم است. در این نوشتار، با اتکا به بیانات و اصول ترسیمشده از سوی ایشان، به واکاوی ابعاد گوناگون هنر، مسئولیتهای هنرمند و بهویژه جایگاه کلیدی سینما و هنر مقاومت میپردازیم.
رساترین زبان ابلاغ پیام
در هندسه فکری رهبر انقلاب، هنر پیش از هر چیز یک شیوه بیان و ادا کردن است؛ اما شیوهای که بر تمامی فرمهای تبیین بیانی، علمی و گزارشگری برتری دارد. ویژگیهای کلیدی که ایشان برای هنر برمیشمارند نشان میدهد که این ابزار، از هر تبیین دیگری رساتر، دقیقتر، نافذتر و ماندگارتر است. ایشان بارها تأکید کردهاند که حتی دقیقترین گزارشهای علمی و تحقیقی، اگر از چاشنی ارائه هنری بیبهره باشند، نمیتوانند اثری پایدار در روح جامعه باقی بگذارند. «ابزارهای هنری بی شک، رساترین، بلیغترین و کاریترین ابزار ابلاغ و تبلیغ است»
حقیقت اساسی در فرمایشات ایشان این است که هر پیامی، هر دعوتی، هر انقلابی، هر تمدنی و هر فرهنگی تا در قالب هنر ریخته نشود، شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود؛ بنابراین جبهه حق برای مانا شدن آرمانهایش، حیاتیترین نیاز را به قالب هنر دارد. اما هنری ارزشمند است که در خدمت حق، انسانیت، راستی و درستی قرار گیرد تا بتواند فضای جامعه را درخشان و پرفروغ سازد.
ضرورت پرهیز از سطحینگری
یکی از دقیقترین مضامینی که نشاندهنده نگاه تخصصی رهبر شهید انقلاب به ساختار آثار هنری بوده است، توازن میان قالب و محتوا است. ایشان بر این باور بودند که کار هنر با محتوای غنی به پایان نمیرسد، بلکه قالب نیز ارزشی حیاتی دارد. به تعبیر زیبای ایشان، ظرف نازیبا، مظروف زیبا را زشت جلوه میدهد و برای دستیابی به این ظرف زیبا و فاخر، مجرد داشتن استعداد ذاتی کافی نیست، بلکه آموزش مستمر و حرفهای یک ضرورت است. از اینرو، هنرمندان پیشکسوت که توانایی آموزش اصول هنری را در خود میبینند، موظفند به یاری جوانان بشتابند.
از سوی دیگر، پیوند عمیقی میان هنر و اخلاق وجود دارد. هرچه هنرمند به مراحل بالاتری از تفکر، اندیشه و درک عقلانی دست یابد، جوهره کار او ارتقا یافته و پشتوانه محکمتری مییابد؛ چرا که نمیتوان در وادی مقدس هنر با انگیزههای سطحی، مادی یا ناسالم گام برداشت و به سرافرازی و موفقیت حقیقی رسید.
بازتعریف هنر دینی: فراتر از نمادها
یکی از کلیشههای رایج در عرصه فرهنگی، محدود کردن هنر دینی به استفاده از نمادها و عناصر ظاهری، مناسک خاص یا واژگان مذهبی است. رهبر انقلاب با خط بطلان کشیدن بر این نگاه سطحی، تعریفی پویا و کلان از هنر دینی ارائه دادند و تأکید کردند که در هنر دینی، الزامی به استفاده از واژگان یا نمادهای مذهبی نیست، بلکه ترویج هنرمندانه مقولاتی نظیر عدالت، حقوق انسانی و مسائل اخلاقی و پرهیز از ابتذال و استحاله هویت انسان و جامعه، میتوانند نمونههای خوبی از هنر دینی باشد؛ «هنر دینی عدالت را در جامعه به صورت یک ارزش معرفی میکند؛ ولو شما هیچ اسمی از دین و هیچ آیهای از قرآن و هیچ حدیثی در باب عدالت در خلال هنرتان نیاورید. مثلاً هیچ لزومی ندارد که در محاورات سینمایی یا در تئاتر، نام و یا شکلی که نماد دین است، وجود داشته باشد تا حتماً دینی باشد؛ نه. شما میتوانید در باب عدالت، رساترین سخن را در هنرهای نمایشی بیاورید. در این صورت به هنر دینی توجه کردهاید.» هنر دینی از نگاه شهید امام خامنهای، هنری است که معارف الهی و در رأس آن اسلام مبین را با هدف سعادت حقیقی بشر در جوامع انسانی منتشر کرده و آن را در افکار انسانها جاودانه سازد. تئاتر یا فیلمی که کرامت انسانی، ظلمستیزی و اخلاق را بدون گلدرشت کردن شعارهای مذهبی به تصویر بکشد، در عمق خود یک هنر دینی و الهی است.
سینما؛ کلید پیشرفت
در میان تمامی هنرهای جدید، سینما در نگاه رهبر انقلاب جایگاهی متمایز و فوقالعاده رهبردی دارد. ایشان سینما را یک هنر برتر و یک روایتگر کاملاً مسلط میدانند که تاکنون هیچ شیوه بیانی دیگری نتوانسته است به اندازه آن در روایت یک واقعیت و یک حقیقت، کارآمد، پیچیده، پیشرفته و متعالی باشد. فیلم و سینما از نظر ایشان وسیلهای بلیغ و رسا برای ارائه برترین حقایق عالم یعنی حقیقت دین به شمار میرود و بر این اساس، اعتلای سینمای کشور یک نیاز و ضرورت محسوس است که همه باید آن را درک کنند.
ایشان در دیدار با سینماگران در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۸۵ به صراحت بیان کردند که کلید پیشرفت کشور به میزان زیادی در دست سینماگران است؛ چرا که دستاندرکاران این هنر فاخر میتوانند با تولیدات خود روح امید، شوق پیشرفت، انگیزه کار و تلاش، اعتماد به نفس و اعتقاد به ارزشهای اسلامی و ملی را در جامعه ترویج کنند و سهم بزرگ خود را در پیشرفت و تعالی کشور ایفا نمایند. در نقطه مقابل، خطر تولید آثار منفی نیز وجود دارد که میتواند نسلی ناامید، پشیمان، متکی به بیگانه و تحقیرشده را پرورش دهد. این کارآمدی عمیق، مسئولیت سینماگران و تمامی ردههای مدیریتی را بسیار سنگین میکند و در این میان، هر کارگردانی که با نیت خدایی فیلمی بسازد که موجب تقویت ایمان و انضباط اجتماعی شود، اجر الهی را کسب خواهد کرد.
وظایف سینمای انقلابی
رهبر انقلاب انتظار و توقع انقلاب از جامعه هنری را یک توقع کاملاً مبتنی بر مبانی زیباشناختی میدانستند، نه یک خواسته تحمیلی. در جریان انقلاب و هشت سال دفاع مقدس، حماسههای شگفتانگیزی از ایثار و فداکاری خلق کرد و وظیفه هنرمند این است که با همان نگاه زیباشناختی به این پدیدهها بنگرد و این زیباییها را با زبان هنرمندانه تبیین کند. در میان روشهای بیانی، هنر نمایش از همه بخشها رساتر، فراگیرتر و جالبتر است و باید برای تبیین حقایق دینی از این زبان بهره گرفته شود تا جامعه هنری دین خود را به انقلاب ادا کند.
دفاع مقدس؛ گنجینه تمامنشدنی و ثروت ملی
بخش وسیعی از بیانات رهبر انقلاب به هنر دفاع مقدس اختصاص دارد. از نظر ایشان، هشت سال دفاع مقدس صرفاً یک برهه زمانی گذرا نیست، بلکه یک گنجینه عظیمی است که ملت ما تا مدتهای طولانی میتواند از آن استفاده کرده، آن را استخراج کند و روی آن سرمایهگذاری نماید. این دوران مظهر صفات والا، فرهنگهای ممتاز و معارف والایی است که ملت در طول تاریخ ارث برده بود و با انقلاب بروز کرد. رزمندگان و هنرمندان در این عرصه مانند آیینهای در مقابل مظهر جمال و جلال هستند و با نوشتهها و فیلمهای خود، آن حوادث پرهزینه و باارزش را بازآفرینی کرده و همان تأثیرات عمیق شجاعت، ایثار، اخلاص و صدق را در مخاطب امروز ایجاد میکنند.
خاطرات دوران دفاع مقدس یک ثروت ملی است که به شخص راوی تعلق ندارد، بلکه مال همه است و باید با شیوههای هنری زنده نگاه داشته شود. ایشان تأکید میکنند که متن واقعیت دفاع مقدس آنقدر فاخر، معجزنشان و زیباست که نیازی به مبالغه و اغراق ندارد. کار هنرمندانی که در این عرصه اثر تولید میکنند، در واقع یک تزریق سیمان به پایههایی است که میخواهیم مستحکم و ماندگار کنیم و این اقدام، موجب تقویت هویت ملی و پیشرفت کشور میشود. به همین دلیل، خود این کار فرهنگی و روایت جهاد، نوعی جهاد محسوب میشود؛ زیرا در برابر جریان باطلی که میخواهد این مفاخر و احساس اقتدار معنوی به دست فراموشی سپرده شود، مقاومت میکند. این میدان بسیار وسیع است و هنوز بخشهای کشفنشده و مضامین بکر فراوانی دارد که هنرمند با جستوجو در آنها میتواند آثار گویایی خلق کند.
تهاجم فرهنگی و هژمونی سیاسی در مجامع هنری جهان
یکی از تحلیلهای کلان و رهبردی رهبر شهید انقلاب، بررسی دستهای پشت پرده و جریانهای سیاسی در مجامع هنری بینالمللی است. ایشان با رد این ادعای دروغین که هنر نباید با سیاست آمیخته شود، ابراز کرده بودند که مجموعههای هنری غرب و در رأس آنها هالیوود، کاملاً سیاسی هستند. گواه این مدعا آن است که فیلمهای ضد صهیونیستی و انقلابی ایران در این جشنوارهها اجازه حضور پیدا نمیکنند و بایکوت میشوند. ایشان این رفتار را با عملکرد سازمانهای بینالمللی مانند شورای امنیت، سازمان ملل در قضیه بوسنی، سازمان ایکائو در ماجرای سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران توسط آمریکا، و سازمان عفو بینالملل مقایسه میکنند که در پشت ظاهر بیطرفانه خود، کاملاً در جهت منافع قدرتهای بزرگ عمل میکنند. در چنین فضای نابرابری، دشمن از ابزار هنر، سیاست و اقتصاد برای دگرگون کردن فرهنگ داخلی ملت ما استفاده میکند؛ چرا که میداند اگر فرهنگ استقلال و ایستادگی تغییر کند، دیگر مبارزهای باقی نخواهد ماند. در نتیجه، تولید کالای فرهنگی متعهد و توجه به محتوای عمیق و باکیفیت علمی و هنری، خط مقدم مقابله با این تهاجم عظیم است.
احیای سرود
رهبر شهید انقلاب در میان قالبهای صوتی و موسیقایی، توجه ویژهای به اصالت و کارکرد سرود داشتند. ایشان سرود را یکی از ظرفیتهای هنری گرانبها برای گسترش ارزشهای معرفتی و عملی میدانستند. راز اثرگذاری استثنایی این هنر در سراسر جهان، در ترکیب بدیع شعر، صدا و آهنگ در اجرای دستهجمعی نهفته است که خوشبختانه ذوق و هنر ایرانی در این بخش توانسته کشور را در شمار سرآمدان قرار دهد. توصیه کلان ایشان به دستاندرکاران این عرصه، زبدهگزینی در هر سه جزء یادشده، پرهیز از دنبالهرویهای زیانبار غربی و انتخاب موضوعات ارزشی، اسلامی، انقلابی و ملی بود.
هنر انقلابی، هنر مقاومت و آگاهی
در جمعبندی دیدگاههای قائد شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای، هنر امروز ایران چیزی جز هنر مقاومت نیست؛ هنری که شرط اصلی آن، آگاهی، زمانشناسی، شجاعت و گستاخی مقدس در برابر تهاجم وحشیانه فرهنگی است که قصد به ذلت کشاندن ملت را دارد. از منظر این فقیه و رهبر هنرشناس، هنر ابزاری قدسی است که باید با معیارهای اسلامی آموخته شده و به کار گرفته شود تا مفاهیم الهی را به زیباترین شکل به تجلی درآورد. تفکر ایشان بستری رهاییبخش و پویا برای هنرمندانی فراهم میآورد که میخواهند بدون غلتیدن در ورطه ابتذال یا شعارزدگی سطحی، با سلاح فرم فاخر و محتوای انسانی، آیینهدار جلال و جمال حقیقت باشند و هویتی اصیل را در تاریخ ماندگار سازند.
منبع: هفته نامه صبح صادق
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
