عزت مختص بندگان خدا

«عزت» آن گوهر گرانبهایی است که نه با تن‌آسایی و رفاه زودگذر، بلکه با تلاش و مجاهده نفس به دست می‌آید و محور اصلی تفکر اسلامی ماست. قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع)، این مفهوم را یک خصلت اخلاقی و خط مقدمی برای مبارزه با ظلم و استکبار و تحقق شخصیتی شکست‌ناپذیر معرفی می‌فرمایند که در توحید ریشه دارد. عزت حقیقی، در توحید ریشه دارد و قرآن کریم به صراحت، منشأ و مالک تمام عزت را خداوند متعال معرفی می‌کند. آیاتی همچون «و لله العزة و لرسوله و للمؤمنین» (منافقون/۸) و «فان العزة لله جمیعا» (نساء/۱۳۹) به مؤمنان این آگاهی را می‌دهد که عزت واقعی نزد کافران یا در اسباب مادی فانی و ناپایدارشان نبوده و نخواهد بود. این نگاه توحیدی، انسان را از کرنش در برابر قدرت‌های طاغوت و ذلت‌پذیری در مقابل زورگویان بازمی‌دارد و به او می‌آموزد که عزت، یک تکلیف الهی است و مؤمن وظیفه دارد با عمل به دستورات دین، این صفت الهی را در خود نهادینه کند. امام باقر (ع) در این باره می‌فرمایند: «خداوند متعال به مؤمن سه خصلت عطا فرموده است: عزت در دنیا و آخرت، رستگاری در دنیا و آخرت، و ترس و مهابت مؤمن در دل ستمگران». (الکافی، ج ۸، ص ۲۳۴) این روایت، عزت را نه فقط یک امر فردی، بلکه نیرویی بازدارنده در برابر ظلم و ستم اجتماعی معرفی می‌کند. عزت حقیقی، به تخلق به اخلاق الهی و اطاعت از اوامر او وابسته است؛ زیرا هر عزتی که در خدا ریشه نداشته باشد، در حقیقت ذلت و خواری است.

آفت تن‌آسایی و مبارزه با استکبار، از نکات کلیدی در فهم عزت است. آسایش‌طلبی و راحت‌طلبی، مانعی بزرگ بر سر راه درک عزت است و این سخن با نگاه قرآن و اهل بیت (ع) هماهنگی کامل دارد. امام علی (ع) می‌فرمایند: «هرکس آبرویش را بدهد، حقیر می‌شود»؛ آسایش‌طلبی، انسان را به‌سمت ذلت و پذیرش خواری سوق می‌دهد؛ زیرا برای حفظ رفاه خود، از اصول و ارزش‌هایش کوتاه می‌آید و در مقابل ظلم و تحقیر دیگران سکوت می‌کند. از سوی دیگر، کسانی که به دنبال تحقیر دیگران برای بالا بردن خود هستند، دقیقاً همان صفتی را دارند که قرآن از آن به «عزت مذموم» یاد می‌کند. این نوع عزت، که در واقع اصرار بر باطل و نفوذناپذیری در برابر حق است، نه تنها عزت نیست، بلکه عین ذلت است. قرآن کریم در نکوهش این روحیه می‌فرماید: «و اذا قیل له اتق الله اخذته العزة بالاثم» (بقره/۲۰۶) یعنی هنگامی که به او گفته می‌شود از خدا بترس، نخوت و تکبر او را به گناه می‌کشاند. چنین کسانی هرگز به عزت حقیقی دست نمی‌یابند؛ چراکه عزت را در غیر خدا جست‌و‌جو کرده و برای رسیدن به قدرت، از هیچ خباثتی دست نمی‌کشند. در مواجهه با انسان‌های متکبر که دنبال گرفتن عزت ما هستند، وظیفه ما روشن است. اسلام به ما می‌آموزد که در برابر متکبران، نه تنها نباید تواضع کرد، بلکه باید با تکبر و صلابت با آنان برخورد کرد.

بهترین و گویاترین تفسیر از عزت در مکتب اهل بیت (ع)، در نهضت عاشورا و کلام سیدالشهداء (ع) تجلی یافته است. آن حضرت با قاطعیت فرمودند: «هیهات منا الذلة» و «الموت اولی من رکوب العار» مرگ از ننگ و عار برتر است. این کلام، اوج درک عزت است که هیچ میزان از آسایش و رفاه دنیوی نمی‌تواند با آن برابری کند. امام حسین (ع) با این سخنان، به بشریت آموخت که عزت، در بندگی خدا و ایستادگی در برابر ظلم است، حتی اگر به قیمت جان تمام شود. ایشان در پاسخ به کسانی که از او می‌خواستند گردن به حکومت یزید نهد، فرمود: «نه به خدا! هرگز دست ذلت به سوی شما دراز نمی‌کنم و، چون بردگان فرار نمی‌کنم». زندگی در ذلت و بردگی ستمگران، نزد ایشان هیچ ارزشی نداشت و این بزرگ‌ترین درس برای همه کسانی است که به دنبال فهم و دستیابی به عزت هستند. امام علی (ع) نیز در جنگ صفین، یاران خود را به ایستادگی در برابر دشمن تشویق کرد و فرمود: «مرگ در زندگی ذلیلانه است و زندگی در مرگ پیروزمندانه». این فرهنگ حماسی، سرمایه‌ای برای زندگی با کرامت است و به ما می‌آموزد که عزت، در گرو ایستادگی در برابر ظلم و ستم است، نه در سازش و ذلت‌پذیری. اسلام برای رسیدن به این مرتبه والا، راهکار‌های عملی ارائه داده است. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «هر کس خواهان عزت است؛ پس عزت همه از آن اوست و به هر که بخواهد، می‌دهد. تنها سخن و عقیده پاک به‌سوی او بالا می‌رود و کار شایسته آن را بالا می‌برد...». (فاطر/۱۰)