نسخه‌های تک نفره!

از منظر «امنیت ملی»، یکی از پرهزینه‌ترین آسیب‌های حکمرانی در وضعیت بحرانی، «تک‌بعدی‌اندیشی» در تحلیل و حل مسائل پیچیده است. مشکل زمانی آغاز می‌شود که برخی مدیران یا مشاوران، واقعیت پیچیده کشور را به یک یا چند متغیر ساده تقلیل می‌دهند و برای مسئله‌ای چندلایه، نسخه‌ای تک‌خطی تجویز می‌کنند. نمونه روشن آن، تجویز «شوک‌درمانی» و افزایش ناگهانی و هم‌زمان قیمت‌ها به منزله راه‌حل عمومی مشکلات اقتصادی است. بحث بر سر نفی اصلاحات اقتصادی نیست؛ روشن است که هیچ کشوری با انباشت دائمی ناترازی‌ها و اصلاح‌نکردن ساختار‌های ناکارآمد به توسعه پایدار نمی‌رسد. مسئله، زمان‌بندی، توالی اقدامات، ظرفیت جذب جامعه و وجود سازوکار‌های حمایتی و جبرانی است.

گاهی برای توجیه چنین نسخه‌هایی، تجربه کشورهایی، مانند چین یا آلمان به‌صورت ساده‌سازی شده مورد استناد قرار می‌گیرد؛ گویی مسیر توسعه این کشور‌ها صرفاً از افزایش قیمت‌ها یا اعمال شوک‌های اقتصادی گذشته است. این نوع قیاس، بخش مهمی از واقعیت را حذف می‌کند.

از دیدگاه امنیت ملی، «اقتصاد» و «امنیت» دو حوزه جداگانه نیستند. افزایش نااطمینانی اقتصادی، تضعیف قدرت خرید و شکل‌گیری احساس بی‌عدالتی، اگر با یکدیگر انباشته شوند، می‌توانند سرمایه اجتماعی و احساس ثبات را تحت تأثیر قرار دهند؛ بنابراین وظیفه سیاست‌گذار صرفاً کنترل پیامد‌های پس از وقوع بحران نیست؛ بلکه باید پیش از اجرای تصمیم، ظرفیت تحمل جامعه و آثار درجه دوم و سوم سیاست را نیز محاسبه کند.

در این میان، یکی از آسیب‌های جدی، فقدان سازوکار روشن برای پاسخ‌گویی در حوزه مشاوره و تجویز سیاست است. گاه یک مشاور یا کارشناس، نسخه‌ای پرهزینه پیشنهاد می‌کند، مدیر اجرایی آن را عملیاتی کرده و هنگامی که آثار پیش‌بینی‌نشده تصمیم آشکار می‌شود، هزینه اصلی بر دوش مردم، دستگاه اجرایی و در نهایت نظام حکمرانی قرار می‌گیرد. سپس ممکن است تجویزکنندگان اولیه، بدون پذیرش مسئولیت تحلیلی توصیه‌های خود، از مرکز توجه کنار بروند و پس از آرام شدن اوضاع، با همان منطق و نسخه‌هایی مشابه به عرصه بازگردند. این چرخه باید با ایجاد «پاسخ‌گویی تحلیلی» شکسته شود.

در چنین وضعیتی، کشور بیش از هر چیز به تقویت نقش اندیشکده‌ها و نهاد‌های پژوهشی در فرآیند تصمیم‌سازی نیاز دارد. کشور در وضعیت پیچیده امروز نباید صرفاً به «نسخه‌نویسی فردی» متکی باشد؛ بلکه تصمیمات بزرگ باید از مسیر تحلیل‌های میان‌رشته‌ای و ارزیابی سناریو‌های گوناگون عبور کنند.

به طور کلی، خطرناک‌ترین مشاور در وضعیت بحرانی الزاماً فردی نیست که اطلاعات اندکی دارد؛ گاه کسی است که با اطمینان فراوان، پیچیده‌ترین مسئله را به ساده‌ترین پاسخ تقلیل می‌دهد.