بازگشت گرگ‌ها به شام

با گسترش تحرکات داعش از شرق به مرکز و غرب سوریه و تداوم بی‌ثباتی‌های منطقه‌ای، این پرسش بیش از گذشته مطرح است که آیا این گروه می‌تواند به ابزاری برای افزایش فشار امنیتی بر لبنان تبدیل شود. از منظر راهبردی، داعش را نمی‌توان پدیده‌ای مستقل یا صرفاً یک گروه تروریستی شکست‌خورده دانست؛ بلکه این گروه، بخشی از معماری جنگ‌های نیابتی در غرب آسیاست؛ ساختاری که در بستر اشغالگری‌های خارجی، فروپاشی دولت‌ها و مهندسی شکاف‌های قومی-مذهبی، امکان بازتولید می‌یابد.

داعش در سوریه امروز، نه به‌عنوان یک گروه فروپاشیده، بلکه در قالب یک «شبکه فرسایشی پنهان» به فعالیت خود ادامه می‌دهد. مأموریت اصلی این شبکه، فرسایش امنیت، تضعیف انسجام اجتماعی و ضربه زدن به زیرساخت‌های حاکمیتی است. این راهبرد در صورت نیاز و به دستور اربابان خویش، می‌تواند دایره عملیات خود را به کشورهای همسایه به‌ویژه عراق و لبنان نیز گسترش دهد. پس از شکست سرزمینی داعش، این جریان وارد مرحله‌ای از بازآرایی ساختاری شد که می‌توان آن را «گذار از دولت‌نمایی به شبکه‌محوری» توصیف کرد؛ الگویی که هدف اصلی آن را از تصرف زمین به «بی‌ثبات‌سازی پایدار» منتقل کرده است.

شرق سوریه، به‌ویژه مناطق دیرالزور، الحسکه و حومه فرات، همچنان کانون اصلی فعالیت‌های داعش است. تخلیه زندان‌ها و اردوگاه‌های پرجمعیتی نظیر «الهول» نه تنها این جغرافیا را به منبعی برای تأمین نیروی انسانی و بازسازی لایه‌های ایدئولوژیک تبدیل کرد، بلکه موجب گسترش نفوذ این گروه از شرق به سوی مرکز و غرب سوریه شد. داده‌های میدانی نشان می‌دهد داعش طی دو سال گذشته، بیش از ۳۰۰ عملیات در سوریه انجام داده است. نکته مهم این است که طی دوره بعدی، عملیات داعش روی استان‌های مختلف مرکز و غرب سوریه یعنی حمص، حماه، حلب و حتی ریف دمشق متمرکز بوده که نشان‌دهنده گستره و تغییر جغرافیای تهدید است.

در سطح منطقه‌ای، بحران سوریه از وضعیت لبنان تفکیک‌ناپذیر است. هر تغییر در موازنه امنیتی سوریه، تأثیری مستقیم بر وضعیت لبنان می‌گذارد، به‌ویژه در شرایطی که درگیری‌ها در مرزهای جنوبی لبنان با رژیم صهیونی شدت یافته است. در این چارچوب، سوریه میدان تولید و جابه‌جایی تهدیدها، لبنان میدان رویارویی مستقیم با رژیم صهیونی و این رژیم یکی از محرک‌های اصلی تشدید فشار در کل این محور محسوب می‌شود. در شرایطی که اجرای کامل توافق‌ها در میدان با چالش مواجه است و رژیم صهیونی مسیر تشدید تنش را ادامه می‌دهد، داعش می‌تواند در نقش یک «ابزار فرسایشی مکمل» در مناطقی که خلأ امنیتی وجود دارد ظاهر شود.