واکاوی جایگاه تاریخی و معرفتی تاسوعا؛ روز تجلی وفاداری قمربنی هاشم(ع)

تاسوعای حسینی در پهنه تقویم آیینی شیعیان جهان اسلام از جایگاه بسیار رفیع و منحصربه‌فردی برخوردار است، چرا که این روز به عنوان مدخل ورود به بزرگ‌ترین سوگواری بشری و آستانه حادثه عظیم عاشورا، بستری برای آماده‌سازی روحی و معرفتی عزاداران فراهم می‌آورد.

در باور و سنت شیعه، نهم محرم الحرام تنها یک روز پیش از فاجعه نیست، بلکه خود به عنوان یک ایستگاه مستقل معرفتی شناخته می‌شود که در آن، پیروان اهل بیت (ع) به بازخوانی عهد و پیمان خود با حقیقت پرداخته و جان خود را برای درک پیام ظهر عاشورا مهیا می‌سازند.

این روز در طول قرون متمادی همواره به عنوان نمادی از تعلیق، انتظار سرخ و لبریز شدن پیمانه صبر خاندان رسالت مورد توجه بوده و در تمام گستره جغرافیای تشیع، جایگاهی قدسی و آمیخته با حزن و حماسه را به خود اختصاص داده است.

تمرکز آیینی این روز بزرگ تاریخی بر شخصیت والای حضرت ابوالفضل العباس (ع) و تبدیل شدن ایشان به چهره محوری تاسوعا، ریشه در ابعاد عمیق شخصیتی، سلوک عبادی و معرفت بی‌نظیر علمدار کربلا دارد که در نهم محرم به اوج تجلی خود رسید.

اگرچه شهادت مظلومانه قمر بنی‌هاشم در روز دهم محرم رخ داد، اما ادب بی‌نظیر ایشان در برابر امام زمانش و ثبات قدم در مواجهه با وسوسه‌های دشمن در روز تاسوعا، وجدان جمعی شیعیان را بر آن داشت تا نهمین روز محرم را به طور کامل به نام نامی او متبرک سازند.

قمربنی هاشم الگوی فتوت و پایمردی

حضرت عباس (ع) با تجسم‌بخشی به مفهوم راستین «باب‌الحوائج» و حراست تا آخرین نفس از حرم اهل‌بیت، تصویری بی‌بدیل از فتوت و پایمردی خلق کرد که سزاوار تقدیس در این روز بخصوص است.

در لابلای صفحات غبارگرفته تاریخ اسلام، روز تاسوعای سال ۶۱ هجری قمری با حوادث بسیار سرنوشت‌ساز و حساسی روایت شده است که مسیر حرکت کاروان حسینی را به سوی فداکاری نهایی سوق داد.

شماری از حوادث روز تاسوعای سال ۶۱ هجری قمری

نخستین حادثه کلیدی در این روز، ورود شمر بن ذی‌الجوشن به صحرای کربلا بود که حامل نامه‌ای تند و تهدیدآمیز از سوی عبیدالله بن زیاد برای عمر بن سعد بود تا او را به جنگی بی‌رحمانه و سریع وادار سازد. این حضور شوم و تغییر فرماندهی عملیاتی سپاه کوفه، بلافاصله جو کربلا را به شدت جنگ‌طلبانه و ملتهب کرد و هرگونه روزنه صلح یا تاخیر در رویارویی نظامی را به طور کامل مسدود ساخت.

رویداد سرنوشت‌ساز دیگری که در منابع معتبر تاریخی با جزئیات فراوان نقل شده، ماجرای آوردن امان‌نامه از سوی شمر برای حضرت عباس (ع) و برادرانش به جهت قرابت قبیله‌ای مادرشان بود که با هدف ایجاد شکاف در سپاه امام حسین (ع) طراحی شده بود.

این توطئه خبیثانه با پاسخ دندان‌شکن و حماسی حضرت عباس (ع) مواجه شد، آنجا که ایشان فریاد برآوردند لعنت خدا بر تو و امان‌نامه تو باد که ما را امان می‌دهی در حالی که فرزند رسول خدا در امان نیست.

این رد قاطعانه امان‌نامه، خط بطلانی بر تمام امیدهای سپاه کفر کشید و عظمت روحی علمدار کربلا را در برابر چشمان حیرت‌زده لشکریان دشمن به اثبات رساند.

در کنار این وقایع، محاصره کامل خیمه‌گاه امام حسین (ع) توسط لشکر انبوه عمر بن سعد در عصر روز تاسوعا، یکی دیگر از فرازهای جانسوز و سرنوشت‌ساز این روز به شمار می‌رود.

به روایت امام صادق (ع)، تاسوعا روزی است که در آن امام حسین (ع) و یارانش محاصره شدند و اهل شام گرد هم آمدند تا راه را بر هرگونه کمک و همراهی ببندند.

این محاصره تنگ و نفس‌گیر، آخرین تلاش‌های جبهه کفر برای تسلیم کردن خاندان رسالت بود که با مقاومت قهرمانانه و تسلیم‌ناپذیر یاران سیدالشهدا(ع) با شکست اخلاقی روبرو گردید.

آماده باش لشکریان یزد برای حمله در غروب تاسوعا

بر اساس متون تاریخی، غروب روز نهم محرم با آماده‌باش لشکریان دشمن برای آغاز حمله نهایی همراه بود که در این لحظه امام حسین (ع) برادر خویش حضرت عباس (ع) را فرستادند تا یک شب از دشمن مهلت بخواهد.

این درخواست مهلت نه برای فرار از مرگ یا بازآرایی نظامی، بلکه صرفاً برای شب‌زنده‌داری، تلاوت قرآن، اقامه نماز و راز و نیاز به درگاه الهی مطرح شد تا نشان داده شود که این قیام بزرگ تماماً بر پایه توحید و بندگی استوار است.

موافقت دشمن با این درخواست، آرامشی موقت اما سرشار از معنویت را بر اردوگاه حسینی حاکم ساخت و شب عاشورا را به زیباترین جلوه نیایش در تاریخ مبدل کرد.

امروزه، آیین‌های سوگواری تاسوعای حسینی در سراسر گیتی به عنوان آیینه‌ای تمام‌نما برای بازتاب مفاهیمی همچون وفاداری، ایثار، فداکاری و ولایت‌پذیری عمل می‌کنند.

دسته‌های عزاداری با به حرکت درآوردن علم‌ها، کتل‌ها و پرچم‌های برافراشته، در حقیقت وفاداری علمدار کربلا را در ذهن جامعه بازسازی کرده و به نسل‌های جدید یادآور می‌شوند که ایستادگی بر عهد، فضیلتی زوال‌ناپذیر است.

سینه‌زنی‌ها و نوحه‌خوانی‌های پرشور در رثای دستان بریده و مشک دریده حضرت عباس (ع)، تجسم عینی ایثاری است که در آن فرد از حیات و نیازهای اولیه خود یعنی آب، برای سیراب کردن تشنگان و یاری پیشوای خود می‌گذرد.

این آیین‌های سوگواری فراتر از اشک و ماتم، به کلاس‌های درس اخلاق و فلسفه زندگی تبدیل شده‌اند که در آن‌ها ارزش‌های انسانی به زیباترین شکل ممکن ترویج و بازتولید می‌شوند.

در هر کجای این مناسک مذهبی که نگاه کنیم، ردپای آموزش غیرمستقیم ازخودگذشتگی و ترجیح مصالح جامعه و حقیقت بر منافع فردی به وضوح دیده می‌شود.

قهرمانان این آیین‌ها کسانی هستند که در اوج تشنگی و سختی، وفادار به آرمان‌های الهی باقی ماندند و این الگو به عنوان سرمشق جاودانه زیست مؤمنانه در کالبد جامعه دمیده می‌شود.

علاوه بر این، مراسم تاسوعا در جهان معاصر به شیوه‌ای شگفت‌انگیز توانسته است پیوند مستحکم میان تاریخ صدر اسلام، مذهب تشیع و فرهنگ عمومی توده‌های مردم را به خوبی حفظ و تقویت کند.

این مراسم‌ها نه تنها حافظه تاریخی شیعیان را در خصوص وقایع سال ۶۱ هجری زنده نگاه می‌دارند، بلکه اصول اعتقادی مذهب را با زندگی روزمره و هنجارهای فرهنگی جامعه پیوند می‌زنند.

از طریق مناسک جمعی، شعائر مذهبی به بخشی از هویت ملی و بومی مردم تبدیل شده و نسل به نسل بدون کمترین آسیب به آیندگان منتقل می‌شود.

در همین راستا، هنرهای آیینی نظیر تعزیه و شبیه‌خوانی که در روز تاسوعا به اوج خود می‌رسند، نقش بی‌بدیلی در تجسم‌بخشی به مفاهیم انتزاعی مذهبی و وقایع مکتوب تاریخی ایفا می‌کنند.

مردم با تماشای بازسازی هنری ماجرای امان‌نامه و شهادت یاران امام، پیوندی عاطفی و شناختی با واقعه برقرار می‌کنند که اثرگذاری آن از هر متن مکتوبی عمیق‌تر است و این هنر مردمی توانسته است به عنوان رسانه‌ای سنتی اما کارآمد، پیام قیام حسینی را در بستری از زیبایی‌شناسی فرهنگی حفظ کند و انتقال دهد.

یکی دیگر از جلوه‌های درخشان پیوند فرهنگ عمومی و مذهب در روز تاسوعا، گستردگی بی‌نظیر نذورات، سفره‌های احسان و ایستگاه‌های صلواتی است که نمادی از سخاوت ابوالفضلی به شمار می‌آید. این پدیده اجتماعی که با مشارکت همگانی و خودجوش مردم همراه است، روابط عاطفی و همبستگی‌های محلی را در سایه معنویت محرم بازتعریف کرده و تقویت می‌نماید. نذری دادن در این روز، شکلی از توزیع مهربانی و همدلی است که ریشه در باورهای عمیق مذهبی مردم نسبت به بخشندگی خاندان رسالت دارد.

اجتماعات پرشور و حماسی روز تاسوعا در شهرهای مختلف ایران و سایر بلاد شیعه، جلوه‌ای بی‌نظیر از انسجام و وفاق ملی را در بستر مناسک آیینی به تصویر می‌کشد.

حضور انبوه اقشار مختلف مردم با هر سلیقه و گرایش فکری در کنار یکدیگر، نشان می‌دهد که محبت به حضرت عباس (ع) فراتر از مرزبندی‌های مرسوم اجتماعی است و این همگرایی عظیم اجتماعی در حقیقت قدرت نرم مذهب تشیع را در بسیج عمومی جامعه و تقویت هویت مشترک اسلامی نشان می‌دهد.

ادبیات عاشورایی و مراثی مکتوب و شفاهی که در روز تاسوعا خوانده می‌شوند نیز سهم بزرگی در انتقال و حفظ این میراث گرانبها از گذشته به حال داشته‌اند و شاعران و ذاکران با ذوق هنری خود، ظریف‌ترین احساسات انسانی را با رخدادهای تاریخی پیوند زده و اثری خلق کرده‌اند که در روح و جان مخاطب نفوذ می‌کند و این اشعار حماسی و عاطفی، زبان گویای مردمی هستند که عشق به اهل بیت را با هنر و کلام موزون درآمیخته‌اند.

در نهایت باید گفت که تاسوعای حسینی نه یک روز غمبار عادی در تقویم، بلکه جریانی حیات‌بخش و انسان‌ساز در بستر فرهنگ عمومی شیعه است.

این روز با تجمیع حقایق تاریخی، باورهای مذهبی و عواطف پاک مردمی، مکتبی را پایه‌گذاری کرده که در آن وفاداری و ایستادگی بر سر اصول اخلاقی، بالاترین ارزش انسانی شمرده می‌شود و بقای این آیین‌ها پس از قرن‌ها، گواه آشکاری بر پویایی تشیع و توانمندی بی‌بدیل فرهنگ دینی در هدایت، تربیت و انسجام جامعه انسانی به سوی قله‌های کمال و معرفت است.

حضرت عباس(ع) نمونه کامل تسلیم در برابر ولایت و امامت بود

حجت الاسلام والمسلمین ناصر رفیعی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه ممتاز شخصیت بزرگوار حضرت عباس (س) در میان اولیای الهی اظهار کرد: شخصیت حضرت عباس(ع) از جمله چهره‌هایی است که مورد ستایش مستقیم ائمه معصومین(ع) قرار گرفته و در سخنان امام حسین(ع)، امام سجاد(ع) و امام صادق(ع) از ایشان به عنوان انسانی صاحب بصیرت، یقین و ایمان استوار یاد شده است.

وی با بیان اینکه اطلاعات تاریخی موجود درباره زندگی حضرت عباس(ع) محدود است، افزود: بخش عمده آنچه امروز از این شخصیت بزرگوار در اختیار داریم مربوط به واقعه عاشورا و روزهای منتهی به آن است و از دوران زندگی ایشان در مدینه، مکه و حتی سال‌های همراهی با امیرالمؤمنین(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) گزارش‌های اندکی در منابع تاریخی دیده می‌شود.

استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: علت این موضوع را باید در روحیه تبعیت کامل حضرت عباس(ع) از امام زمان خویش جستجو کرد، چرا که ایشان هیچ‌گاه در برابر امام اظهار وجود مستقل نداشت و تمام رفتار و مواضع خود را در چارچوب فرمان ولی الهی تنظیم می‌کرد.

وی زیارت‌نامه حضرت عباس(ع) را یکی از مهم‌ترین اسناد معرفتی برای شناخت ابعاد شخصیتی آن حضرت دانست و گفت: امام صادق(ع) در این زیارت‌نامه تعابیر بسیار بلندی درباره عموی بزرگوار خود به کار برده‌اند و سلام خداوند، فرشتگان، پیامبران، صالحان و پاکان عالم را نثار ایشان می‌کنند که این تعابیر بیانگر جایگاه والای حضرت عباس(ع) نزد خداوند متعال است.

عبد صالح بودن بزرگ‌ترین افتخار حضرت عباس(ع) است

رفیعی با اشاره به فراز «السلام علیک ایها العبد الصالح» در زیارت‌نامه حضرت عباس(ع) بیان کرد: امام صادق(ع) پیش از هر ویژگی دیگری، ایشان را عبد صالح معرفی می‌کنند و این تعبیر در فرهنگ قرآنی از بالاترین اوصاف انسانی به شمار می‌رود.

وی افزود: در آیات متعدد قرآن کریم، پیامبران الهی از جمله حضرت سلیمان(ع)، حضرت ابراهیم(ع) و حضرت یوسف(ع) از خداوند درخواست می‌کنند در زمره صالحان قرار گیرند که این مسئله نشان‌دهنده عظمت مقام بندگی صالحانه است.

استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: عبد صالح کسی است که همه اعمال، رفتار، نیت‌ها و تلاش‌هایش برای خدا باشد و اخلاص در تمام ابعاد زندگی او جریان داشته باشد و حضرت عباس(ع) مصداق کامل چنین بندگی خالصانه‌ای بود.

وی با اشاره به نقش آثار معنوی صالحان در جامعه گفت: در روایات و آیات قرآن آمده است که گاه خداوند به واسطه وجود یک بنده صالح، بلا و عذاب را از یک منطقه دور می‌کند و حتی آثار صلاح انسان تا نسل‌های بعدی او نیز امتداد می‌یابد.

علمدار کربلا در اوج قدرت، مطیع محض امام بود

رفیعی دومین ویژگی برجسته حضرت عباس(ع) را اطاعت کامل از خداوند، پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) عنوان کرد و افزود: امام صادق(ع) در زیارت‌نامه حضرت عباس(ع) تصریح می‌کنند که ایشان مطیع خدا، رسول خدا، امیرالمؤمنین(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) بود.

وی ادامه داد: تاریخ کربلا و حتی دوران پیش از آن نشان می‌دهد که حضرت عباس(ع) هیچ‌گاه در برابر تصمیم امام زمان خود تردید، سؤال یا اعتراضی نداشت و همواره با نهایت ادب و اخلاص از ولایت تبعیت می‌کرد.

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به برخی شخصیت‌های برجسته صدر اسلام که درباره حرکت امام حسین(ع) پرسش‌هایی مطرح کرده بودند، گفت: در منابع تاریخی مواردی از اظهار نظر یا پرسش نسبت به نهضت عاشورا دیده می‌شود اما درباره حضرت عباس(ع) حتی یک مورد تردید یا مخالفت نقل نشده است که این مسئله بیانگر عمق معرفت و بصیرت ایشان است.

وی افزود: در روز عاشورا نیز با وجود شجاعت کم‌نظیر و توان رزمی بالا، هر مأموریتی که امام حسین(ع) بر عهده حضرت عباس(ع) قرار می‌دادند، بی‌درنگ پذیرفته می‌شد و آن حضرت خود را موظف به اجرای فرمان امام می‌دانست.

تربیت حضرت م‌البنین(س) در شکل‌گیری شخصیت عباس(ع) نقش‌آفرین بود

رفیعی با اشاره به جایگاه حضرت ام‌البنین(س) اظهار کرد: این بانوی بزرگوار پس از شهادت امیرالمؤمنین(ع)، چهار فرزند خردسال خود را در شرایطی دشوار تربیت کرد و آنان را به انسان‌هایی مؤمن، شجاع و ولایت‌مدار تبدیل ساخت.

وی افزود: اوج معرفت و ولایت‌پذیری حضرت ام‌البنین(س) زمانی آشکار شد که خبر شهادت چهار فرزندش را شنید اما پیش از هر چیز سراغ امام حسین(ع) را گرفت و اعلام کرد همه فرزندانش فدای سیدالشهدا(ع) هستند.

استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: همین روحیه ولایی و معرفتی در وجود حضرت عباس(ع) نیز تجلی یافته بود و ایشان در تمام مراحل زندگی، دفاع از امام و حجت الهی را بر هر مسئله دیگری مقدم می‌دانست.

وی با اشاره به ماجرای کنار فرات گفت: حضرت عباس(ع) در اوج تشنگی هنگامی که آب را در اختیار داشت، به یاد تشنگی امام حسین(ع) و اهل‌بیت(ع) افتاد و از نوشیدن آب خودداری کرد که این رفتار نماد کامل وفاداری و ایثار در راه ولایت است.

بصیرت و وفاداری راز ماندگاری نام حضرت عباس(ع) است

رفیعی با اشاره به فراز دیگری از زیارت حضرت عباس(ع) اظهار کرد: امام صادق(ع) در این زیارت به چهار ویژگی مهم آن حضرت یعنی تسلیم، تصدیق، وفاداری و خیرخواهی برای امام اشاره کرده‌اند.

وی افزود: تسلیم بودن در برابر فرمان امام، تصدیق کامل امامت، وفاداری در سخت‌ترین شرایط و خیرخواهی نسبت به حجت خدا، از مهم‌ترین شاخصه‌هایی است که شخصیت حضرت عباس(ع) را در تاریخ اسلام ممتاز ساخته است.

استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: حضرت عباس(ع) امام خویش را به درستی شناخت، با بصیرت از او پیروی کرد و تا آخرین لحظه عمر در مسیر دفاع از ولایت ایستاد و همین ویژگی‌ها موجب شد نام و یاد ایشان پس از قرن‌ها همچنان در دل‌های مؤمنان زنده و الهام‌بخش باقی بماند.

وی گفت: مهم‌ترین درس زندگی حضرت عباس(ع) برای جامعه امروز، تقویت باورهای دینی، بصیرت در تشخیص حق و تبعیت آگاهانه از ولایت است و هر اندازه این ویژگی‌ها در جامعه تقویت شود، زمینه رشد معنوی و استحکام ایمان نیز فراهم خواهد شد.