ورود به تاریکخانه پهلوی با سلاح سند

عنوان «یک تجربه تاریک» بر چه مفهوم تاریخ‌نگارانه‌ای دلالت دارد و چه هدفی را در خوانش تاریخ معاصر دنبال می‌کند؟

عنوان «یک تجربه تاریک» به دوران سلطه هم‌زمان استبداد پهلوی و مداخلات ساختاری آمریکا اشاره مستقیمی دارد. مفهوم اصلی این نام‌گذاری، روشن‌کردن زوایای پنهان و تاریک‌خانه‌های تاریخ معاصر با نور «آگاهی تاریخی» است. ما در این رویداد، تاریخ را مجموعه‌ای از وقایع تصادفی نمی‌دانیم، بلکه آن را برآیند سیاست‌های طراحی‌شده‌ای می‌بینیم که اگر شناسایی و تحلیل نشوند، امکان تکرار مجدد آنها وجود دارد.

این رویداد صرفاً یک نمایشگاه یا کتاب‌فروشی بزرگ نیست؛ بلکه یک «کارگاه بازخوانی تاریخ» و «فرصت مطالعاتی» است. تاریکی دقیقاً از نقطه‌ای آغاز می‌شود که یک ملت حافظه تاریخی خود را از دست بدهد یا اجازه دهد دشمنانش تاریخ او را بنویسند. پیام ما این است که شناخت دقیق و بدون رتوش تاریکی‌های گذشته، تنها مسیر امن برای حرکت به سوی آینده است.

این دوره از نمایشگاه از نظر رویکرد پژوهشی و تاریخی چه تفاوت عمده‌ای با دوره‌های گذشته دارد؟

در سه دوره نخست، تمرکز اصلی بر عرضه فیزیکی و مجازی کتاب‌های تاریخ معاصر بود؛ اما در این دوره، الگوی کاری خود را به «راهنمای مطالعاتی و پژوهشی» تغییر دادیم. مخاطب امروز نباید فقط خریدار کتاب باشد، بلکه باید روش تحلیل و مطالعه نقادانه تاریخ را بیاموزد.

به همین منظور، انتخابی هدفمند از آثار صورت گرفت. از میان حجم انبوه آثار، ۱۱۰ ناشر با حدود ۲۰۰۰ عنوان کتاب تخصصی بر اساس سه لایه فیلتر دقیق وارد نمایشگاه شدند: اعتبار متنی و استناد به اسناد دست‌اول با حذف روایت‌های شنیداری و عامیانه. رویکرد استراتژیک با تمرکز بر کتاب‌هایی که به کالبدشکافی ساختار قدرت و مناسبات سلطه پرداخته‌اند، نه صرفاً توصیف روزمره وقایع. تکمیل پازل تاریخی با جمع‌آوری مجموعه‌آثاری که موازی هم، مقطع حساس ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ را به شکلی جامع پوشش دهند.

در کنار متون مکتوب، اسناد بصری و رسانه‌های غیرکتابی چه نقشی در روند تاریخ‌نگاری این رویداد داشتند؟

در تاریخ‌نگاری نوین، «متن» به تنهایی ایفاگر نقش نیست. برای شکستن حصر روایت‌های تک‌بعدی، اسناد آرشیوی، عکس‌های تاریخی و آثار هنری را وارد عرصه کردیم. اسناد آرشیوی به مخاطب نشان می‌دهند چگونه وابستگی و سلطه در قالب برگه‌های رسمی امضا می‌شد؛ عکس‌ها تناقض فاحش میان چهره ادکلن‌زده و رسمی حکومت پهلوی با واقعیت‌های تلخ اجتماعی را عیان می‌کنند. این اسناد حکم «شاهد عینی» را دارند و برای نسل جوان، پیوند حسی و عمیقی با حقیقت تاریخی می‌سازند.

نشست‌های تخصصی برگزارشده در نمایشگاه بر چه محوری تمرکز داشتند؟

۹ نشست تخصصی با حضور استادان و پژوهشگران برجسته تاریخ معاصر برگزار شد. محور اصلی این نشست‌ها «کالبدشکافی سلطه سیاسی، امنیتی و نظامی آمریکا در سال‌های ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷» بود. موضوعاتی نظیر تحلیل ابعاد کودتای ۲۸ مرداد، بازخوانی کارکرد سازمان‌های امنیتی، مانند ساواک و سیا، و بررسی نفوذ اقتصادی پهلوی به بحث گذاشته شد. هدف این بود که نشان دهیم سلطه چگونه از یک نفوذ نظامی و امنیتی آغاز شد و تا تمام شریان‌های فرهنگی و اقتصادی ریشه دواند.

امروزه با موجی از «بازنویسی و تحریف تاریخ پهلوی» مواجه هستیم. راهکار این رویداد برای مقابله با این جریان چیست؟

بازنویسی تحریف‌آمیز تاریخ، ابزاری سیاسی برای تطهیر پهلوی و ساختن یک «سرمایه دروغین» برای حال و آینده است. مقابله با این جریان صهیونیستی ـ رسانه‌ای، یعنی دفاع از «حقیقت و حافظه ملی».

راهکار ما در این نمایشگاه، تقابل سند با ادعا بود. ما متون تحریف‌شده را در کنار اسناد متقن قرار داده و حاشیه و شایعه را با برهان و سند پاسخ دادیم. از طریق نشست‌ها به مخاطب آموزش دادیم که چگونه روش‌شناسی مطالعه تاریخ را در پیش بگیرد تا فریب ساختاربافی‌های دروغین رسانه‌ای را نخورد.

براساس استقبال صورت‌گرفته، چه برنامه‌ای برای ماندگاری این دستاورد‌های پژوهشی در دست اجرا دارید؟

هدف ما این است که این رویداد با جمع‌آوری ساختار فیزیکی نمایشگاه پایان نپذیرد. در گام اول، در حال تدوین «نقشه راه مطالعاتی» هستیم؛ فهرستی نظام‌مند از کتاب‌های ضروری و سندمحور برای فهم تاریخ معاصر که به مراکز پژوهشی و فرهنگی ارائه می‌شود.

در گام دوم، محتوای تحلیلی ۹ نشست تخصصی پیاده‌سازی، تدوین و در قالب کتاب و محتوای دیجیتال در دسترس عموم قرار می‌گیرد. همچنین با همکاری شبکه چهار سیما، این نشست‌ها ضبط و به روی آنتن رفت تا جریان «آگاهی‌بخشی تاریخی» در سطح ملی استمرار یابد و مانع از گسست نسلی در فهم تاریخ معاصر شود.